Arabic Turkish
 
2020-08-28   Arkadþýna gönder
334 (163)


IRAK TÜRKMEN AĞIZLARI İÇİN NELER YAPILMALI?


Önder SAATÇİ

Irak coğrafyası en az bin yıllık Türk yurdudur. Bu coğrafyaya Emevi Devleti zamanında ve hatta daha önceleri gelen Türkler uzun asırlar boyunca burada hem siyasi bakımdan hükümran olmuşlar hem de kültürel bakımdan bu topraklara mühürlerini vurmuşlardır. Irak’taki Türk varlığının en önemli delili ise bu bölgede yaygın şekilde kullanılan Irak Türkmen ağızlarıdır. Bu ağızlar her ne kadar bir yazı dili hâline getirilmemiş olsa da güçlü halk edebiyatı ve bilhassa hoyrat ve manileri vasıtasıyla Irak Türklüğünce hiçbir zaman ihmal edilmemiş, unutulmamış ve bugün dahi capcanlı bir şekilde varlığını sürdürmektedir. Hatta, Irak Türkmen ağızları tarih boyunca yalnızca kendi sınırları içinde kalmamış Irak’ın bugünkü hâkim nüfusu olan Arapların diline de (Irak Arap lehçesine) çeşitli kültürel ilişkiler çerçevesinde pek çok kelime vermiştir. Hatta Türkçenin bazı ekleri Irak Araplarınca konuşma dilinde bugün de kullanılmaktadır: Fiter+çi “oto tamircisi”, kehve+çi, döşemeci, pençer+çi, vb. Bununla birlikte, Irak Türkmen ağızları, öncelikle Arapçanın ve dünya dillerinin tamamını etkilemekte olan İngilizcenin de etkisine açık durumdadır. Bu yüzden bölge ağızlarının kendi kaderine terk edilmesi asla düşünülemez ve bu yüzdendir ki Türkoloji çalışanlarının bu bölgenin ağzına daha bir önem vermesi ve bu ağızlardaki dil varlıklarımızı daha yakından incelemesi gereklidir. Ancak bunun için bazı temel kaynakların, araştırmacıların önüne konması ve işlerinin kolaylaştırılması icap etmektedir. Biz bu uğurda bazı yapılabilecekleri bu yazının kapsamı içinde, elden geldiğince yazmaya çalışacağız.
Her şeyden önce Irak Türkmen bölgelerinin her birinden geniş çaplı derlemeler yapılmalıdır. Fakat böylesi bir çalışmanın, bugünkü Irak’ta ne derece mümkün olabileceği tartışma götürür. Irak’taki istikrarsızlık ve asayişsizlik bu gibi çalışmaların önündeki en büyük engeldir. Son birkaç aydır bütün dünyayı sara salgın hastalık (COVİD-19) da buna eklenince derleme faaliyetlerinin zorluğu iyice anlaşılır. Zaten, kısa bir zaman öncesinde bu bölgelerdeki IŞİD terörü yüzünden pek çok Türkmen ailelerinin Irak içindeki başka bölgelere ve Irak dışına göç ettiği de bilinmektedir. Bütün bunlar Türkologların önündeki en önemli engellerdir. Bununla birlikte, bu zorluklar son yıllarda bir parça aşılmaya çalışılmıştır. Telâfer’den Ankara’ya göç eden Türkmenlerin, henüz Türkiye Türkçesiyle karışmamış ağızlarından Habib Hürmüzlü bazı kelimeler derlemiş ve Nur Bayatlı (Noor BAYATI) bu Türkmen kitlesinden derlemiş olduğu metinlere dayanarak bir ağız araştırmasını yüksek lisans tezi olarak gerçekleştirmiştir. Fakat bu hususta daha başka bazı çalışmaların da yapılması acil ve elzemdir. Bu cümleden olmak üzere şu hususların gerekli olduğu kanaatindeyiz:
Öncelikle, Irak Türkmen ağızlarının olabildiğince sağlam, kapsamlı ve güvenilir bir sözlüğünün, sözlükbilim kuralları çerçevesinde ortaya konması gerekir. Bu sözlük için yukarıda sözünü ettiğimiz derleme imkânları yetersiz ise o zaman bazı yazılı belgelerden yararlanılmalıdır. Bugüne kadar Irak Türkmen folkloruna dair yayınlanmış çeşitli masal metinleri, Arzu Kanber gibi hikâye metinleri, hoyrat mecmuaları, halk şairlerimizin şiirleri ve bunun yanı sıra anonim halk edebiyatımızın türlü verimleri taranarak söz varlığımız tespit edilmelidir. Bu arada, Irak Türkmen ağızlarıyla ilgili Türkiye’de ve Irak’ta yapılmış lisans üstü tezlerin indeks kısımlarındaki kelimeler de sözlük çalışmalarında birer veri olarak kullanılmalıdır. Bütün bu söz varlığı bugüne dek iki önemli araştırmacımız olan Ata Terzibaşı (Kerkük Ağzı Türkmanca Sözlük) ve Habib Hürmüzlü’nün (Irak Türkmen Türkçesi Sözlüğü) sözlüklerindeki kelime hazinesiyle birleştirilmelidir.
Irak Türkmen ağızlarının söz varlığının derlenmesinde önemli bir yazılı kaynak da Bağdat’ta 1961-1976 yılları arasında yayınlanan Kardeşlik (الاخاء) dergimizin “Dil Araştırmaları” başlığı altında kaydedilmiş kelime listeleridir. Aslında, söz konusu dergimiz yalnızca bu açıdan taranmamalı, aynı zamanda içerdiği bütün dil malzemesi bir katalog hâlinde ortaya konmalıdır. Bu katalogda dil malzemelerinin hangisinin hangi sayıda olduğuna dair bibliyografik (kaynakça) künyeleri verilmekle beraber bu malzemeyle ilgili çeşitli açıklamalar da yapılmalıdır. Aynı çalışma Irak Türkmenlerinin geçmiş yıllarda çıkarmış oldukları Beşir gazetesi ve o zamanki rejimin güdümünde yayınlanmış Yurd gazetesi için de yapılabilir. Ayrıca bu gibi çalışmalarda, gerek Kardeşlik (الاخاء)’teki gerek diğer yazılı belgelerdeki dil malzemesi Latin harfleri ve transkripsiyon alfabesiyle kaydedilmelidir. Ancak bu çalışmalarda kullanılacak transkripsiyon sisteminin standart olması da lazımdır. Zira, bugüne kadar yapılmış çalışmalardaki en önemli sorun farklı transkripsiyon işaretlerinin kullanılmış olmasıdır.
Dilimiz yalnızca isimlerden ve fiillerden oluşmadığına göre deyimlerimizin, atasözlerimizin ve diğer kalıp sözlerimizin de birer mükemmel sözlüğü olmalıdır. Bugüne kadar bu dil varlıklarımızla ilgili bütün sözlükler gözden geçirilerek hepsindeki malzeme birleştirilmeli ve günümüzde Irak Türkmenleri arasında ortaya çıkmış olan yeni deyimler de dikkate alınarak bu sözlüğümüz ortaya konmalıdır. Bunun yanında deyimlerimizin hikâyeleri de derlenmelidir ki bazı deyimlerimizin hangi durumda ve ne amaçla kullanıldığı daha iyi anlaşılsın. Ayrıca açıklamalı hatta ansiklopedik bir folklor sözlüğümüzün de olması gerekir. Bu folklor sözlüğünde çeşitli açıklamalarıyla birlikte eski yeni yemeklerimizin adları, eskiden evlerimizde kullanılan türlü eşyaların adları, bugün, yerine makine kullanılan eski eşyaların adları, ağızlarımıza has çiçek adları, hastalık adları, vb. bütün söz varlığımız dikkatlice derlenmeli ve bu sözlükte toplanmalıdır.
Unutulmamalıdır ki bir dilin en önemli varlığı kelimeler, deyimler, atasözleri ve diğer kalıp sözlerdir. Bunlar unutuldukça onların boşluğunu yabancı kelimeler doldurur ve böylece dil yozlaşır. Bu yüzden dilimizin bu bölgedeki söz varlığı kapsamlı sözlüklerde bir araya getirilmelidir. Bu arada, son günlerde sosyal medyadaki bir sayfada (Irak Türkmen Türkçesi Sözlüğü) Irak Türkmenlerince ve İpek Avşar adlı bir genç kızımızın videolarında, ağızlarımızla ilgili bazı paylaşımlara da rastlanmaktadır. Bu paylaşımlar elbette akademik açıdan yüzde yüz güvenilir olmasa da yine de dikkate alınmalıdır. Çok nadir kullanılan bazı kelimeler bir Türkmen kardeşimizin hafızasında yaşıyor olabilir veya dedesinden ninesinden hafızasına bir hatıra olarak kalmış olabilir. Bütün bunların dikkatle incelenmesi ve göz önünde bulundurulması lazımdır. Irak Türkmenlerinin sosyal medyadaki bu paylaşımları bir bakıma Türk Dil Kurumunun derleme çalışmalarına benziyor. O zamanlar TDK derlemecilere fişler dağıtıyor, onlar da kuruma kendi yörelerindeki kelimeleri gönderiyorlardı. Hatta, Ata Terzibaşı, İzzeddin Abdi Bayatlı ve Nermin Neftçi de bu derleme çalışmalarına Kerkük’ten kelime gönderenler arasındaydı.
Ağızlarımızın dil bilgisi de bugüne dek karşılaştırmalı ve tenkitli bir şekilde ortaya konmuş değildir. Casim Zeynelabidin’in (Jasim Zeinulabdeen Jasim) 2016’da Ankara Üniversitesinde tamamlamış olduğu “Kerkük Merkez Ağızlarının Diğer Irak Türk Ağızlarıyla Karşılaştırmalı Ses Bilgisi” başlıklı doktora tezinde ses bilgisi açısından Kerkük’le diğer bölgeler arasında bir karşılaştırma yapılmıştır. Ayrıca Abdullatif Benderoğlu’nun “Irak Türkmen Dili” çalışmasında Kerkük ile Tuzhurmatı, H. Kemal Bayatlı’nın “Irak Türkmen Türkçesi”nde ise Kerkük ile Kifri bölgelerimize dair bazı sınırlı karşılaştırmalar vardır. Öte yandan, Irak Türkmen ağızlarının en kapsamlı dil bilgisini Gazanfer Paşayev hazırlamış olmakla beraber bu eser yine de pek çok bakımdan eleştiriye açıktır. Ağızlarımızın aynı zamanda tarihî Türk yazı dilleriyle de irtibatını gösteren bir gramer çalışmasıyla ortaya konması gereklidir. Aslında, böyle bir çalışmanın dört başı mamur gerçekleşmesi her bir yöreden yapılacak olan derlemelere bağlıdır. Ancak bugüne dek gerek Türkiye gerek Irak üniversitelerinde ortaya konmuş olan akademik tezlerle de olsa işe başlanmalı, bunlar bir arada değerlendirilerek bir çalışma yürütülmelidir. Irak Türkmen ağızlarının gramerini her bir gramer unsuruyla ilgili yapılmış ve yapılacak olan araştırmalar da destekleyecektir. Bu meyanda, bugüne dek yazılmış pek çok makale de böyle bir çalışmada göz ardı edilmemelidir.
Bütün bu faaliyetlerin gerçekleştirilebilmesi hem maddi imkânların seferber edilmesi hem de bu işe gönül vermiş bir insan kaynağının bulunmasına bağlıdır. Günümüzde Türkiye üniversitelerinde pek çok Türkmen genci Türk dili ve edebiyatının çeşitli dallarında yüksek lisans eğitimini sürdürmektedir. Bunlardan bir kısmı doktoraya da başlamışlardır. Bu gençlerimizin bu işlere, ilgili hocalar nezaretinde yönlendirilmesi gereklidir. Bu yönlendirmeyi de Irak Üniversitelerindeki Türkmen hocalarımızın en iyi şekilde yapabileceğini düşünüyorum. Çünkü Türkiye’deki hocaların Irak Türkmenleri hakkında bilgileri kısıtlıdır. Bununla birlikte, bu işlerin daha muntazam yürütülmesi için Kerkük Üniversitesinde bir “Irak Türkmen Kültürü Araştırma Merkezi” kurulmalı ve yukarıda sıralamaya çalıştığımız faaliyetler bu merkezden yürütülmelidir. Bu gibi bir kurumun kurulması ve mali açıdan desteklenmesi ise siyasilerin gayretlerine bağlıdır. Iraklı Türkmen siyasetçilerin bu işe dört elle sarılarak böyle bir merkezin kurulması için gerekli teşebbüsleri gerçekleştirmelerini ümit ederiz.
Irak’ta Türkmen varlığının sürdürülmesi ve ilelebet yaşatılması hem de etkili bir şekilde Irak’ın geleceğinde söz sahibi olması kalpten dileğimizdir.



Arkadþýna gönder



Yazarýn diðer yazýlarý

1 - IRAK TÜRKLERİNİN YÜKSEKÖĞRETİM ATAĞI
2 - TELÂFERLİ SANATÇI ÖMER TÜRKMENOĞLU İLE MÜZİK SOHBETİ
3 - KERKÜK’TE SPOR NASIL YARALANDI
4 - TÜRKİYE TÜRKÇESİNDE NELER OLUYOR?-3
5 - ÇOBAN HIDIR ULUHAN (1948 - )
6 - İTTİ BIÇAK SÜTÜ KESTİ
7 - SUPHİ SAATÇİ’NİN IRAK TÜRKMEN FOLKLOR ARAŞTIRMALARINA KATKILARI
8 - Prof. Dr. Ali İhsan Öbek’le Divan Edebiyatı Sohbeti
9 - IRAK TÜRKMEN AĞIZLARINDAN ŞAŞIRTAN KELİMELER (Yalancı Eşdeğerler)
10 - IRAK TÜRKMEN SOSYOLOJİSİNE DOĞRU
11 - MESELEMİZ YALNIZ ALFABE Mİ?
12 - HADİ GÜZEL’İN KERKÜK TÜRK KÜLTÜR MERKEZİ HATIRALARI
13 - IRAK TÜRKMENLERİNİN TÜRKİYE’DEN BEKLENTİLERİ
14 - IRAK TÜRKMEN AĞIZLARININ MÜKEMMEL SÖZLÜĞÜNE DOĞRU
15 - HOCAM AHMET NAHMEDOV’LA AZERBAYCAN SOHBETİ
16 - HABİB HÜRMÜZLÜ’NÜN HATIRALARINDAN BİR YAPRAK
17 - HABİB HÜRMÜZLÜ’NÜN HATIRALARINDAN,, IRAK TÜRKMENLERİNİN YAKIN GEÇMİŞİNE PENCERELER
18 - IRAK TÜRKMENLERİNDEN BİR DİLCİ: İHSAN S. VASFİ
19 - TÜRK DIŞ POLİTİKASINI ANLAMAYA ÇALIŞIYORUM
20 - Kerkük Hoyrat ve Mânilerinde Millî Duygular-II
21 - KERKÜK HOYRATLARINDA TÜRKÇE SEVDASI
22 - ACI BİR HATIRA: 14 TEMMUZ
23 - Mazlumların Sesi Olmak
24 - KARDAŞLIK’TAN KARDEŞLİĞE (Av. Habip Hürmüzlü’yle Röporatj)