Arabic Turkish
 
2020-03-22   Arkadþýna gönder
168 (133)


ÇOBAN HIDIR ULUHAN (1948 - )


Önder SAATÇİ


Çoban Hıdır Uluhan, 1948 yılında Kerkük’e bağlı Beşir köyünde doğdu. İlerleyen yıllarda bir ara “Beşirli” soyadını kullanması bundandır. Son yıllarda ise “Uluhan” soyadını kullanmaya başladı. Geleneklerin hayatı sardığı bir çevrede doğan Uluhan sevgi ve samimiyetin hâkim olduğu bir sosyal çevrede yetişti.
İlköğrenimini Beşir’de aldı. Ortaokul ve liseyi ise Irak Türkmenlerinin merkez şehri Kerkük’te okudu. Parlak bir öğrenci olan Çoban öğretmenlerinin de dikkatini çekiyordu. Çoban Uluhan, bütün bu yıllarda Irak Türkmenlerinin ortak kaderini paylaştı, o da her Irak Türkmeni gibi bütün eğitim kademelerini Arapçayla tamamlamak zorunda kaldı. Fakat ana diline olan ilgisi ve sevgisi onu şiir yazmaya yönlendiriyordu. Aruz, hece, serbest olmak üzere bütün vezinleri deneyerek şiirler yazdı.
Uluhan şiirlerini, o zamanlar Irak Türkmenlerinin en popüler dergisi olan, bugün de yayınına devam eden Kardaşlık dergisinde yayınladı; dergi o yıllarda edebiyata hevesli gençler için bir okul niteliğindeydi. Uluhan da böylece, bu derginin sayfalarında, Çoban Hıdır Haydar adıyla kalem denemelerinin ilk verimlerini ortaya koydu. Ancak Türkçe sevgisi ve o yıllarda Irak Türkmen gençleri arasında gelişen Türk milliyetçiliği fikri onu Türkiye’ye çekiyor; Türkiye hasreti kalbinde gün gün bir alev topuna dönüşüyordu.
1971, Uluhan’ın anavatan Türkiye topraklarına ayak bastığı yıldır. Ankara’ya gelir gelmez Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesine müracaat edip dil sınavını da başarıyla verdikten sonra Türk Dili ve Edebiyatı bölümüne kaydolur. Uluhan artık dilcilik mesleğine ilk adımını atmıştır.
Çoban Uluhan, lisans öğrenimi sırasında Hasan Eren, Vecihe Hatiboğlu, Gündüz Akıncı, Hasibe Mazıoğlu, Doğan Aksan gibi devrin ünlü hocalarından ders aldı. 1975 yılında Hasan Eren yönetiminde “Kerkük Folkloru” başlıklı bitirme teziyle lisans mezunu oldu. Daha sonra Türk dili alanında kendini daha iyi yetiştirmek için doktora yapmaya karar verdi ve İstanbul’a geçti. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesinde Irak Türkmeni iki arkadaşı Hidayet Kemal Bayatlı ve Hüseyin Şahbaz Hassan ile birlikte doktora çalışmalarına başladı. Doktora öğrenimini sürdürürken 1978’de Türk Folklor Araştırmaları dergisinde “Kerkük Ninnileri” makalesini yayınladı. 1979 yılında doktora eğitimini tamamladı. Uluhan bu süreçte, Prof. Dr. Sadettin Buluç’un nezaretinde “Irak Türkmen Ağızları” tezini tamamlayarak doktor unvanını elde etti.
Uluhan’ın doktora tezi birkaç yönden önem taşır. Onun, tezine esas tuttuğu metinler doğrudan doğruya halk ağzından alınmıştır. Bu metinleri zamanın kayıt araçlarıyla, sıcak Irak ikliminin yazında, yalnız Kerkük merkeziyle sınırlı kalmayarak Tazehurmatı, Tuzhurmatı, Beşir, Tisin, Çardaklı, Abbud, Biravçılı, Zengili, Bastamlı gibi Türkmen ilçelerini ve köylerini karış karış dolaşarak toplamıştır. Böylece hocası Sadettin Buluç’un 60’lı yıllardaki birkaç bildirisinden başka çalışmanın bulunmadığı Irak Türkmen ağızları literatürünü bu çalışmasındaki metinlerle zenginleştirmiş ve tezindeki gramer çalışmasıyla da Türkoloji dünyasına bu bölgenin Türkçesini tanıtmıştır. Tezin indeks kısmı ise aynı zamanda küçük bir sözlük mahiyetindedir. Uluhan’ın derlemiş olduğu metinler arasında sohbet kayıtları olduğu gibi masal ve ağıt türlerine dair örnekler de bulunmaktadır. Bu yönüyle hem dilcilik hem folklor çalışmalarına katkı sağlamıştır. Üstelik, metinlerin hassas bir şekilde transkripsiyonlanmış olması bölge ağızlarındaki ayrıntıların kayda geçirilmesinde önemli bir katkıdır. Çoban Uluhan’ın doktora tezi bugün dahi Irak Türkmen ağızları üzerinde çalışanlar için vazgeçilmez başvuru kaynaklarından biridir. Uluhan’ın doktora tezi ayrıca Irak Türkmenlerinin yıllarca uğramış oldukları asimilasyon politikalarına karşı da bir başkaldırı niteliğindedir. Zira, 1976 yılında zamanın Irak hükûmeti Tuzhurmatı ilçesini Kerkük il sınırlarından koparıp Salahaddin iline bağlar. Bu idari taksimat değişikliğinin amacı Türk nüfusunu kâğıt üzerinde de olsa dağıtmak ve az göstermektir. Ancak Uluhan’ın derlemeler gerçekleştirdiği köylerin çoğunun Tuzhurmatı’ya bağlı olduğu düşünüldüğünde, onun doktora tezi, bütün asimilasyon çabalarına karşı bu yörenin Türklüğünün belgesi hâline gelir.
Çoban Hıdır Uluhan, doktora eğitimini tamamladıktan sonra ülkesine döndü ve 1979’da Bağdat Üniversitesinde Filoloji Fakültesinin Türk Filolojisi Bölümünde öğretim üyesi olarak göreve başladı. Zamanla bölüm başkanlığına yükseldi. Uluhan’ın hocalık yılları da çok verimlidir. Öğrencilerinin eğitimine katkıda bulunmak üzere pek çok ders kitabı hazırlamıştır. 1986’da “Türk Dil Bilgisine Giriş” ile “Okuma ve Yazma Kitabı”nı yayınladı. “Okuma Kitabı” da aynı yıl yayınladığı üçüncü eseridir. Bunların hepsi de Irak’taki Türkoloji öğrencilerinin yararlanması için hazırlanmıştır. Bu eserlerde bir taraftan dil bilgisi konuları diğer taraftan Türkçenin imlası işlenmiştir. Bu kitaplardaki içeriği ayrıca Arapça bir kitap hâlinde de yayınlamıştır.
Çoban Uluhan yalnız dilcilikle ilgilenmemiş aynı zamanda Irak Türkmen edebiyatının önemli şahsiyetlerine ait eserlerin de gün yüzüne çıkmasını sağlamıştır. Nitekim, 1988 yılında “Mahir’in Divanı’ndan Seçmeler” başlığını taşıyan bir edebî yayına da imza atmıştır. Aynı yıl yine Türkoloji üçüncü sınıf öğrencilerinin seviyesine uygun şekilde “Edebî Metinler” kitabını hazırlamıştır. Bunların ardından, 1991’de Uluhan iki ayrı eğitici kitaba daha imza atmıştır: Bunlardan biri “Yazım Kılavuzu”, diğeri ise Türkoloji bölümünün ikinci sınıf öğrencileri için “Konuşma Kitabı”dır. 1993’te ise Arapçayla yazılmış Türkçe imla kılavuzu ve Türkçe dil bilgisi kitapları yayınlamıştır. Çoban Uluhan makaleleriyle de Irak Türkmen ağızları literatürüne olan katkılarını sürdürmüştür. Bu bağlamda 1996’da TDK’nin Türk Dünyası dergisinde “Irak Türkmen Ağızlarında Birleşik Kelimeler” başlıklı makalesini yayınlamıştır.
Uluhan 1999’da edebiyat araştırmalarına bir eser daha ekler. Türk dünyasında pek meşhur olan Yusuf u Züleyha mesnevilerinden bir yenisini, Kerküklü Mehmet Nevruzi’nin 17. yüzyılda yazmış olduğu nüshayı, TDAY-Belleten’deki “Bilinmeyen Bir Yusuf u Züleyha El Yazması” başlıklı makalesiyle Türkoloji dünyasına tanıtır. 2002 yılında da eseri yayınlanmaya hazır hâle getirerek TDK’ye verir. Eser 2007 yılında TDK tarafından iki cilt hâlinde yayınlanır. Uluhan, 2006 yılında yine TDK’nin Türk Dünyası dergisinde “Irak Türkmen Folklorunda Leyleler” başlıklı makalesini yayınlar.
Çoban Uluhan, Türkiye’yle bağını hiçbir zaman koparmaz katıldığı kongre ve sempozyumlarda hem çalışmalarını meslektaşlarına tanıtır hem de Türkiye hasretini giderir. Uluhan, bu bağlamda 2006 yılında Bilkent Üniversitesinin düzenlemiş olduğu Büyük Türk Dili Kurultayına katılarak “Türkmen (Irak) Türkçesinde Başlıca Ağız Ayrılıkları” bildirisini, 2008’de de Kayseri’de katıldığı Irak Türkmen Türkçesi ve Edebiyatı Bilgi Şöleni’nde “Kerkük Türkçesinin Söz Varlığı” ve Ankara’da katıldığı VI. Uluslararası Türk Dili Kongresi’nde “Divanü Lügati’t-Türk’ten Kerkük Türkçesine” bildirilerini sunar.
Çoban Uluhan 2003 yılından sonra yeni bir atılım yapar. Irak Türkmen Cephesinin öncülüğünde açılan Türkçe kurslarının idareciliğini üstlenir. Uluhan bu kurslar sayesinde bir yandan Irak Türkmenlerinin Latin harfleriyle Türkçe okuyup yazmalarını yaygınlaştıran bir faaliyetin yürütülmesine gayret ederken diğer yandan Irak’taki farklı etnik topluluklara da Türkçe öğretilmesini sağlayan bir sürecin ön saflarında yer almış olur. Saddam döneminde Türkçe kursları açmak yasaklanmışken 2003 sonrasında artık Türkçe kurslarına Araplar da katılarak Irak toplumunun fertleri arasındaki güvensizliğin giderilmesi yolunda önemli bir adım atılmış olur.
Uluhan, Irak’taki yeni dönemde (2003 sonrası) Kerkük Üniversitesindeki Eğitim Fakültesinin Türkçe Eğitimi bölümüne geçerek çalışmalarına burada devam eder. Bu arada, Irak Türkmen edebiyatıyla ilgili araştırmalarını da sürdüren Uluhan son yıllarda iki kitap daha yayınlar. Bunlardan biri 2014 yılında basılan Arapçaشذرات في اللغة و الادب التركي (Türk Dili ve Edebiyatından Parçalar), diğeri ise 2016 yılında okuyucusuna ulaşan “Molla Yasin Divanı’ndan Seçmeler - Sinezenler”dir.
Irak Türkmen ağızlarının dil yadigârlarını araştırmaktan bir an bile geri durmayan Uluhan, 2016 yılında Kardaşlık dergisinde yayınladığı “Nevrûzî’nin Yûsuf u Züleyhâ Mesnevisinde Kerkük Ağzının İzleri” ve 2017 yılında Malatya’da katıldığı IX. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu’nda “Irak Türkmen Ağızlarında Arkaik Ekler” başlıklı bildirisiyle ve nihayet 2018 yılında Türkmeneli dergisinde yayınladığı “Nevrûzî’nin Yûsuf u Züleyhâ Mesnevisinde Eski Anadolu Türkçesinin İzleri” çalışmalarıyla alana yaptığı katkılarını sürdürmüştür. Söz konusu makale ve tebliğler, Irak Türkmen ağızlarındaki arkaik unsurları konu ettiğinden, arkaiklik üzerine çalışanlar için oldukça önemli bir malzemeyi de barındırır.
Çoban Uluhan Ocak 2016-Mayıs 2017 yılları arasında Kerkük’te Irak Türkmen Cephesi tarafından yayınlanan aylık Türkmeneli dergisinde “Kerkük Folklorundan Yapraklar” başlığı altında seri yazılar yayınlar. Bu yazıların bir kısmı Irak Türkmenlerinin halk inançları ve çeşitli gelenekleriyle ilgili olsa da diğer bir kısmı Irak Türkmenlerine dair söz varlığını (kelimeler, terimler, atasözleri, deyimler, tekerlemeler, vb.) içerir. Uluhan’ın biraz dağınık hâlde sunmuş olduğu bu malzeme yine de Irak Türkmen ağızlarını araştıranlar için değerli kaynaklar niteliğindedir.
Çoban Uluhan 2014 yılında, Kerkük Üniversitesi Eğitim Fakültesi Türkçe Eğitimi Bölümünden emekli olmasına rağmen aynı fakültede ders vermeye devam etmektedir.



ESERLERİNDEN SEÇMELER:
1. Çoban H. Haydar, “Kerkük Ninnileri”, Türk Folklor Araştırmaları, S: 353 (Aralık 1978), s. 8526-8527.
2. Çoban H. Haydar, Irak Türkmen Ağızları (Metinler-İnceleme-Sözlük), İ. Ü. Yayınlanmamış Türk Dili Doktora tezi, İstanbul 1979.
3. Çoban H. Haydar, “Irak-Türkmen Ağızlarında Birleşik Kelimeler”, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, S. 1, Bahar-1996, s. 219-224.
4. Çoban Uluhan, “Irak Türkmen Ağızlarında Arkaik Ekler”, IX. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu (2-4 Kasım 2017/Malatya)’ya sunulan bildiri.
5. Çoban Uluhan (Beşirli), “Kerkük Folklorundan Yapraklar”, Türkmeneli, S: 96 (Ocak 2016), s. 9-14.
6. Çoban Uluhan (Beşirli), “Kerkük Folklorundan Yapraklar-4”, Türkmeneli, S: 100 (Mayıs 2016), s. 15-18.
7. Çoban Uluhan (Beşirli), “Kerkük Folklorundan Yapraklar-5”, Türkmeneli, S: 101 (Haziran 2016), s. 26-30.
8. Çoban Uluhan (Beşirli), “Kerkük Folklorundan Yapraklar-6”, Türkmeneli, S: 102 (Temmuz 2016), s. 14-17.
9. Çoban Uluhan (Beşirli), “Kerkük Folklorundan Yapraklar-7”, Türkmeneli, S: 103 (Ağustos 2016), s. 8-11.
10. Çoban Uluhan (Beşirli), “Kerkük Folklorundan Yapraklar-9”, Türkmeneli, S: 105 (Ekim 2016), s. 21-23.
11. Çoban Uluhan (Beşirli), “Kerkük Folklorundan Yapraklar-10”, Türkmeneli, S: 106 (Kasım 2016), s. 8-10.
12. Çoban Uluhan (Beşirli), “Kerkük Folklorundan Yapraklar-11”, Türkmeneli, S: 107 (Aralık 2016), s. 5-6.
13. Çoban Uluhan (Beşirli), “Kerkük Folklorundan Yapraklar-12”, Türkmeneli, S: 108 (Ocak 2017), s. 2-3.
14. Çoban Uluhan (Beşirli), “Kerkük Folklorundan Yapraklar-13”, Türkmeneli, S: 109 (Şubat 2017), s. 18-22.
15. Çoban Uluhan (Beşirli), “Kerkük Folklorundan Yapraklar-14”, Türkmeneli, S: 110 (Mart 2017), s. 25-30.
16. Çoban Uluhan (Beşirli), “Kerkük Folklorundan Yapraklar-16”, Türkmeneli, S: 112 (Mayıs, 2017), s. 25-28.
17. Çoban H. Uluhan, Yusuf ile Züleyha (2 cilt), TDK yayınları, Ankara 2007.
18. Çoban H. Uluhan, Türkmen (Irak) Türkçesinde Başlıca Ağız Ayrılıkları, Büyük Türk Dili Kurultayı (Bilkent Ü., 26-27 Eylül 2006)’ya sunulan bildiri.
19. Çoban H. Uluhan, “Kerkük Türkçesinin Söz Varlığı”, Uluslararası Çağdaş Irak Türkmen Türkçesi Ve Edebiyatı Bilgi Şöleni (28-29 Nisan 2008/Kayseri)’ye sunulan bildiri.
20. Çoban H. Uluhan, “Divanü Lügati’t-Türk’ten Kerkük Türkçesine”, VI. Uluslararası Türk Dili Kongresi (20-25 Ekim 2008, Ankara) Bildirileri, TDK Yay., Ankara, s. 4381-4388.
21. Çoban H. Uluhan, “Irak Türkmen Folklorunda Leyleler”, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, S: 22, Güz 2006 (2010), s. 131-151.
22. Çoban H. Uluhan, “Bilinmeyen Bir Yusuf u Züleyha El Yazması”, TDAY- Belleten, 1996 (1999), s. 105-128.

KAYNAKLAR:
Çoban H. Haydar, “Kerkük Ninnileri”, Türk Folklor Araştırmaları, S: 353 (Aralık 1978), s. 8526-8527.
Çoban H. Haydar, Irak Türkmen Ağızları (Metinler-İnceleme-Sözlük), İ. Ü. Yayınlanmamış Türk Dili Doktora tezi, İstanbul 1979.
Çoban H. Uluhan, “Divanü Lügati’t-Türk’ten Kerkük Türkçesine”, VI. Uluslararası Türk Dili Kongresi (20-25 Ekim 2008, Ankara) Bildirileri, TDK Yay., Ankara, s. 4381-4388.
Çoban H. Uluhan, Yusuf ile Züleyha (2 cilt), TDK yayınları, Ankara 2007.
Ercilasun, A. B., Türk Dünyası Üzerine İncelemeler, Akçağ yayınları, Ankara 1993, s. 114.
Gökdağ, B. A., “Irak Türkmen Türkçesinin Şekil Bilgisine Dair Notlar”, Teke Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, S: 1/1, s. 114.
Hayati Develi, "Irak Türk Ağızları Hakkında Üç Eser", Kardaş Edebiyatlar, S. 15 (1987), s. 26-27.
Hüseyin, Sözlü, التركمان المؤلفين معجم (Türkmen Yazarları Ansiklopedisi) (1. Cilt), Fuzuli yayınları, Kerkük 2013, s. 89-90.
Özkan, N., “Irak Türk Edebî Dilinin Tarihî Gelişimi”, Turkish Studies, C: 4, Güz-2009, s. 94.
Şemsettin Küzeci, “Kerkük Şairleri (2. Cilt), Dünya Genç Türk Yazarlar Birliği yayınları, Ankara 2007, s. 144.



Kaynak: Kardaşlık 85. Sayı
Arkadþýna gönder



Yazarýn diðer yazýlarý

1 - İTTİ BIÇAK SÜTÜ KESTİ
2 - SUPHİ SAATÇİ’NİN IRAK TÜRKMEN FOLKLOR ARAŞTIRMALARINA KATKILARI
3 - Prof. Dr. Ali İhsan Öbek’le Divan Edebiyatı Sohbeti
4 - IRAK TÜRKMEN AĞIZLARINDAN ŞAŞIRTAN KELİMELER (Yalancı Eşdeğerler)
5 - IRAK TÜRKMEN SOSYOLOJİSİNE DOĞRU
6 - MESELEMİZ YALNIZ ALFABE Mİ?
7 - HADİ GÜZEL’İN KERKÜK TÜRK KÜLTÜR MERKEZİ HATIRALARI
8 - IRAK TÜRKMENLERİNİN TÜRKİYE’DEN BEKLENTİLERİ
9 - IRAK TÜRKMEN AĞIZLARININ MÜKEMMEL SÖZLÜĞÜNE DOĞRU
10 - HOCAM AHMET NAHMEDOV’LA AZERBAYCAN SOHBETİ
11 - HABİB HÜRMÜZLÜ’NÜN HATIRALARINDAN BİR YAPRAK
12 - HABİB HÜRMÜZLÜ’NÜN HATIRALARINDAN,, IRAK TÜRKMENLERİNİN YAKIN GEÇMİŞİNE PENCERELER
13 - IRAK TÜRKMENLERİNDEN BİR DİLCİ: İHSAN S. VASFİ
14 - TÜRK DIŞ POLİTİKASINI ANLAMAYA ÇALIŞIYORUM
15 - Kerkük Hoyrat ve Mânilerinde Millî Duygular-II
16 - KERKÜK HOYRATLARINDA TÜRKÇE SEVDASI
17 - ACI BİR HATIRA: 14 TEMMUZ
18 - Mazlumların Sesi Olmak
19 - KARDAŞLIK’TAN KARDEŞLİĞE (Av. Habip Hürmüzlü’yle Röporatj)