1. Skip to Menu
  2. Skip to Content
  3. Skip to Footer
Son gncelleme: 2017-07-22
Facebook Twitter Youtube

Çankaya Arşivi- 5: Kuzey Irak’ta Ayrılıkçı Hareketler

Irak "Kerkük İçin Referandum Kararını" Reddetti

Erşat Hürmüzlü



Çankaya Köşkü Arşivlerinden derlediğimiz bir belgede 1931 yılı ve öncesine ait bazı bilgiler gün ışığına çıkmaktadır. 13 Mayıs 1931 tarihinde Mısır’ın El-Mukattam gazetesinde yayınlanan ve gazetenin Irak’taki muhabirine ait olan mektup o zamanlarda Irak’ın birlik ve bütünlüğüne karşı oluşturulan, hatta bugünün Birleşmiş Milletler’i gibi 1. Dünya savaşından sonra kurulan Cemiyet-i Akvam’a katılımını sabote etmek için uygulanan entrikaları göz önüne sermektedir.

Çankaya Arşivinde Türkiye’nin Kahire Büyükelçiliğinden geldiği belli olan belgeyi burada verirken aslında olan imla ve yazım şekline hiç müdahele etmediğimizi ve aslına uygun bir şekilde verdiğimizi de belirtmek isterim. Belgenin aslı aşağıdadır:

Suret

El- Nukattam gazetesinin Bağdat muhabiri tarafından yazılıp (Irak’ta, Irak’tan ayrılmağa çalışan, bir cemiyet keşfolunmuştur) başlığı altında mezkûr gazetenin 13 Mayıs 1931 tarihli nüshasında neşrolunan mektubun tercümesidir:[1]

Irak Hükumeti, Süleymaniye Livasının bazı cihetlerinde isyan eden Kürt Liderlerinden Şeyh Mahmud’un isyan harekâtını, birçok güçlüklere maruz kaldıktan ve çok mühim zararlara duçar olduktan sonra, bastırmağa muvaffak olur olmaz ecnebî propagandasına kapılarak Kürt unsuriyle meskûn olan Irak’ın şimal kısmının Irak’tan ayrılmasını istihdaf eden gizli bir Kürt cemiyetinin vücudiyle karşılaşmıştır. Irak zabitesi, bu cemiyete mensup birçok şahsı tevkif eylemiştir. Tevkif olunanların başında sabık Süleymaniye mutasarrıfı Erkânı harp kaymakamlarından Tevfik Vehbi bey,[2] bundan birkaç sene evvel Türkiye’den hicretle Irak’a iltica ederek Irak tabiiyetini kabul eden bir takım Kürt, Asurî ve Ermeniler de vardır.

Bu cemiyetin gayesi, Irak’ın şimalinde ve Türkiye ve Irak hudutları üzerinde Asuri ve Ermenilerin ortaklığıyla, bir Kürt devleti teşkil etmektir. Bu cemiyet bundan üç sene evvel teşekkül etmiş ve bu müddet zarfında Ermenilerin Beyrut ve Halep’te aktettikleri konferanslara da mümessillerini iştirak ettirmiştir. Mevkuflardan Vehbi bey ve diğer bazıları bundan bir kaç hafta önce Beyrut’a gitmiş ve Ermenî harekâtını idare edenlerle görüşerek Türkiye, İran ve Irak memleketlerine tabi Kürt arazisini kurtarmak için Kürtlerle Ermenilerin elbirliğiyle çalışmalarını mutazzamın bir ittifak akteylemişlerdir.

Kürt ve Ermenilerin Halep’te akdettikleri içtimaa yüzbaşı Antuni Ressam da iştirak etmiştir. Bu adam İngiltere matbuatında, memleketindeki akalliyetlerin hukukuna riayet etmediği bahanesiyle, Irak hükûmetine şiddetle hücumlarda bulunan ve mezkûr Kürt- Ermeni konferansına iştirak eden ve Kürt ve Ermenilere millî dileklerinin temini husulü zımnında cemiyeti akvama müracaat eylemeleri lüzumunu telkin eden bir şahıstır. Bu şahıs aslen Iraklıdır. Pederi, bundan 50 sene evvel İngiltere’ye hicret etmiş ve orada ölmüştür. Antuni bugün, lisan ve tabiiyet noktası nazarından, tam bir İngilizdir. İngiltere himayesi altında bir Asurî vatanı tesisini millî bir vazife edinerek bu bapta 1925 senesinde akvam cemiyeti tarafından Musul vilâyeti ahalisinden mukadderatlarını tayin etmeği sormağa gelen heyetin Musul’da bulunduğu sıralarda vasi mikyasta propagandalarda bulunmuş ise de ahaliyi kendi dileğine göre hareket etmeğe ikna edememiştir.

Yüzbaşı Antuni, geçen sene de Irak’ı ziyaret etmiş ve cemiyeti akvam himayesi altındaki bir Kürt devleti teşkil etmeleri için müfrit Kürtleri Irak hükûmeti aleyhinde tahrik ettiğinden dolayı bundan bir kaç hafta evel Irak’tan nefi ve teb’it edilen Mr. Coop ile teşriki mesai eylemişti. Fakat o vakit Irak Hükûmeti bu adamın harekâtını takip ederek teşebbüsatını akamete uğratmış ve kendisini de Irak’tan koğmuştur.

Yukarıda zikri geçen gizli cemiyete gelince: bu cemiyetin faaliyete başlaması üzerine on dört kişiden ibaret olan azası derhal Hükûmet tarafından yakalanıp tevkif olunmuşlardır. Zabita bu babta icabeden tahkikatı yapmakta ve devletin selâmetini tehdide ve memleketin vahdetini tefrika çalıştıklarını müsbit olduğu söylemekte bulunan evraklarını tetkik eylemektedir.

Tevkif olunan eşhas şunlardır:

Şimdiki kabinenin teşkilini müteakip Süleymaniye sancağı mıtassarıflığına tayin olunup ahiren Şeyh Mahmudu ayaklandırmakta methaldar olduğuna şüphe edilen ve son zamanlarda tekaüde sevkedilen Erkânı- harp kaymakamlarından Tevfik Vehbi bey.[3]
1925 senesinde Anadoluda kiyam ve isyan eden ve kendisiyle teşriki mesai ettikleri sabit olan bir takım Şeyh lider ve zabitlerle beraber idam olunan Nakşi Şeyh Sayidin riyaseti altında İstanbulda Kürdistan istiklâli cemiyetini tesis edenlerden olup Bağdat Tip cemiyeti reisi bulunan Doktor Şükrü Mehmet Sikban.[4]
Mardin ehalisinden olup ahiren Irak Hükûmeti tabiyetine girmiş olan avukat Sait Namık efendi ve saire.
Bu gizli cemiyetin keşfolunduğu haberi ilân olununca Kürt mahafili sarsıldı ve böyle bir kaç ferdin Halep ve Beyrutta toplanan konferans gibi mefsedetcu konferanslara, Kürt milleti namına iştirake cesaret eylemelerine hayret edildi. Hükûmetin bu babtaki uyanıklığına teşekkürü ve Tevfik Vehbi ve hepmalarının hareketlerini takbihi mütezammın Kürdistan her tarafından Irak’ın yüksek makamlarına telgraflar yakdi.

Bu münasebetle, El- Mukattam gazetesi namına, bu bir kaç şahsın yaptıkları işler hakkındaki fikrini sormak için Irak Dahiliye nazırı Parçecizade Müzahim bey ile temas ettim.[5] Müşarinileyh bu babtaki suallerime şu cevabı verdi:

“ Hiç bir memleket yoktur ki böyle efkârı umumiyenin aksine olarak düşünen fertlerden hali olsun. Bununla beraber bu gibi fertler her memlekette efkârı umumiye nazarından sakıttırlar. Bunun içindir ki Kürt liderleri beni ziyaret ettiler. Müstemlikecilerin propogandacılarının hareketlerini takbih ederek Kürtlerin, Irak’ın birliğini muhafaza etmekte, ki menfaatlarının arapların bu babtaki menfaatlarından aşağı olmadğını tekit ettiler. Kürt liderlerinin bu beyanatı yüreğime derin bir iz bıraktı; bu gibi denaetgârane harekâtları, muayyen bir unsurun hizmeti değil, Iraklıların ezilmesi istenildiğinin her kes tarafından anlaşılmış bir mesele olduğu hakkındaki kanaatı da kuvvetlendi. Zaten bu gibi hadiseler milli hissiyatın kuvvetli bir şekilde zuhuruna sebep olur. Netekim ki bu hadisede millî hissiyat filen zuhur etti. Şimaldeki harekâta gelince : bu harekât büyük bir muvaffakiyetle neticelenmiştir. Şimalin hiç bir tarafında asılardan iz kalmamıştır. Bu akşam şimal vilâyetlerine seyahata çıkacak ve bilhassa Süleymaniyeye gideceğim. Zira Süleymaniyede Şeyh Mahmut kendini bana teslim edecektir. Irakın cemiyeti Akvama girmesinin Kürdistan mintakasının idareî şeklinin değişmesine mütevakkıf olduğu hakkındaki rivayetler doğru değildir. Maamafi Iraklılar, parçalanmış bir halde akvam cemiyetine girmektense bir kütle halinde olarak cemiyeti akvam haricinde kalmayı tercih ediyorlar.”

Dahiliye nazırı, her ne kadar mevkufların ne suretle muhakeme edildiklerini söylemek istemedi ise de mevkufların şayi olduğu gibi hususi bir surette teşekkül edecek askerî mahkemelerde değil, adi mahkemelerde muhakeme edileceklerini haber aldım.

Aslına mutabıktır.

IV-16-2
64
F- 2-36














[1] Al- Mukattam Gazetesi 1888- 1952 arasında Kahire’de yayınlanan bir gazete olarak bilinmektedir. (E.H)

[2] Tevfik Vehbi ( 1891- 1984), Osmanlı ordusunda hizmet edip Yarbaylığa kadar gelen, arkasından Irak ordusunda hizmet gören bir Kürt politikacı olduğu kadar Kürtçe alfabe konusundaki çalışmalarıyla da tanınır. Nisan 1930 tarihinde Süleymaniye Mutasarrıflığına atandı ve Eylül ayına kadar bu görevde kaldı. Bu gizli cemiyet konusunda tutuklandı. 1936 yılında hizmete geri alındı. Hatta Paçacı Hükumeti, Salih Cebir hükumeti ve Süveydi hükumetlerinde Bakanlık bile yapmıştır. (E.H)

[3] Şeyh Mahmut(Berzenci),( 1878-1956), Osmanlı döneminde Süleymaniye sancağı Mutessarıflığına atandığı gibi işgalden sonra İngilizler tarafından aynı göreve getirilen,1922 de isyan edip kendisini bölgenin kralı olarak ilan eden ve Lozan anlaşmasından sonra ayrılıkçı harekatı bastırılan bir aşiret lideri idi. Mahmut Hafid olarak da tanınan bu şahıs 1932 yılında Irak’ın güneyine sürgün edildi.(E.H)

[4] Mehmet Şükrü Sekban (1881-1960), Diyarbakır, Ergani’de doğmuş, İstanbul’da Askerî Tıbbiye’den yüzbaşı rütbesiyle mezun olmuştur. 1923 tarihinde Irak’a geçmiş, 1939 yılında tekrar Türkiye’ye dönerek Türkiye İşçi ve Çiftçi Partisinin kurucu üyelerinden olmuştur. (E.H)

[5] Parçeci değil Paçacı ailesinden Müzahim Paçacı (1891-1982), Irak’ın 1948-1949 arasında 32. Başbakanı oldu. 1924 tarihinde Irak’ın kurucu meclisinde Hille delegesi olarak hizmet gördüğü gibi, Adalet ve İçişleri Bakanlıklarında bulundu ve Irak’ın Birleşmiş Milletler Temsilciliğini de üstlendi. Darbelerden sonra Abdüsselam Arif zamanında Dışişleri Bakanlığı ve Irak’ın ABD tarafından 2003 yılında işgalinden sonra Hüküm Konseyi üyesi olan Adnan Paçacı (1923- )’nın babasıdır. (E.H)

Erşat Hürmüzlü Yazarn dier yazlar (12)...

Türkmengüncesi 106

Hits: 2

Devam...

Geri sayım başladı! Türkmen kenti Telafer'e operasyon başlıyor

Hits: 14

Musul'un DEAŞ'ten geri alınmasıyla beraber Telafer için dev geri sayım başladı. Irak ordu bir…

Devam...

Irak "Kerkük İçin Referandum Kararını" Reddetti

Hits: 16

Irak Bakanlar Kurulu, geçen nisan ayında Kerkük'ün Irak Kürt Bölgesel Yönetimi'ne (IKBY) ilha…

Devam...

Kerkük Türkmenlerini sadece Ankara destekliyor

Hits: 48

Türk Birliği Kurultayı’na katılmak üzere Kayseri’ye gelen Irak Milli Türkmen Partisi (IMT…

Devam...

Telafer operasyonunda 'Haşdi Şabi ve Peşmerge' olmayacak

Hits: 32

Irak'ta Musul kent merkezinin DEAŞ'tan geri alınmasıyla birlikte gözler, örgütün hala elinde …

Devam...

Kerkük'te Türkmenler silahlı birlik kurmaya başladı

Hits: 51

Kerkük'ün DAEŞ sonrası peşmerge tarafından işgali neticesinde Türkmenlerin endişeleri her g…

Devam...

Türkmen Koordinasyon Kurulu (TKK) Beşnc olağan Toplantısı Bildirisi

Hits: 36

Türkmen Koordinayon Kurulu (TKK) Beşinci olağan Toplantısı Bağdata 18/7/2107 Salı gecesi yap…

Devam...

Suriye’de Türkmen çocuk olmak Ne demek..!

Hits: 50

Ölmeden cehenneme kendi gözleriyle tanıklık etmiş bir çocuk düşünelim. Daha annesinin karn…

Devam...

Irak Türkmenleri'nden Barzani'ye 'Kerkük' uyarısı: Bu iş silahlı çatışma ile biter!

Hits: 62

– Bildiğiniz üzere, Barzani, 25 Eylül’de Irak’ın kuzeyinde bir referandum düzenleme hazı…

Devam...

İÇİM

Hits: 59

İçimin yorgunluğu .. Bu yorgunluk başka beynim İlk akla gelen anlam değilim! Hüzün yükl…

Devam...

Yazarn ok okunan

Bize Göre: Irak Türkmenlerinin Millî Bayramı 25 Ocak

Hits: 11651

Irak Türkmenlerinin Millî Bayramı 25 Ocak’tır. Bu Bayram tüm Türkmenleri birleştirerek ku…

Devam...

Irak’ta 1925 Anayasasına dönüş gerekebilir mi?

Hits: 6815

Ülkedaşlarımdan özür dilemem lazım. Çünkü Irak halkının iradesiyle onaylanan bir Anay…

Devam...

Çankaya Köşkü Arşivinden- 4 - Ali İhsan Paşa’nın Musul İle İlgili Yayımlanmamış Mektubu

Hits: 4334

Bilindiği üzere Birinci Dünya Savaşı sona erdiğinde Musul hâlâ Osmanlı kuvvetlerinden 6. Or…

Devam...

Irak Anayasasında Kerkük Çıkmazı

Hits: 2522

Irak 2003 işgalinden sonra 2005 yılında kaleme alınan Anayasa demokratik normları esas alacak y…

Devam...

Çankaya Köşkü Arşivinden: Esat Emin Ketene

Hits: 1876

Çankaya Köşkü Arşivinde Kerkük’ün ve Irak’ta Türkmen topraklarının yılmaz bir savu…

Devam...