1. Skip to Menu
  2. Skip to Content
  3. Skip to Footer
Son güncelleme: 2017-03-23
Facebook Twitter Youtube

Kerkük´te Yıktırılan Türkmen Eserleri

Kerkük

Necat Kevseroğlu


Irak Türkmenleri M.Ö2600 yılında Orta Asya’dan göç edip Mezopotamya’ya gelmişler, Irak’ı kendilerine yurt edindiler7
Ana yurtları olan Türkistan, coğrafyası ve doğal özellikleri Irak Türkmeneli arazisinin tabiatına benzediği için bu bölgeyi yurt edindiler ve Kerkük bölgesinde toplu olarak tarih boyunca yerleşmişler, bu şehri kendi milli kültürlerine göre yapmışlar ve bir Türkmen özeliğini ve damgasını vurmuşlardı bu güzel şehirlerine, Türkmeneli merkezi olarak tanınmıştır.
Bilindiği gibi, Türkmenler Irak´ta altı büyük devlet kurmuşlar ve genellikle Irak, özelikle Bağdat Selçuklular döneminde İslam dünyasının kültür merkezi, siyasi, idari, dini, edebi bir sanat merkezi haline getirdiler.
Güzel imar ve tezyin edilen camiler, minareler, mektepler, ve Osmanlı döneminde yapılan saraylar, kışlalar, köprüler, son asır Irak´ın özellikle Bağdat, Musul, Basra, Kerkük´te olan tarihi eserler tetkik edilirse, hep Türkmen eseri olarak meydana çıkar.
Bu yazımızda özelikle Kerkük´te yıktırılan tarihi eserleri ele aldım, çünkü, Türkmen özelliği ağır bastığı bir yer olduğu için, bu eserleri yok etmeye çalıştılar, bu hususiyeti silmek için.

1- Taş Köprü:

İlk yıktırılan tarihi eser, Kerkük´ün Taş Köprüsü idi. Bu Köprü Kerkük´ün sembolü haline gelmiştir. Taş Köprü memleket çıkarı bakımından çok önemli olduğu her kesçe bilinen bir gerçektir.
Taş Köprü, 1292 Hicri / 1875 Miladi yılında Kerkük mutasarrıfı Ferik ´´tümgeneral´´ Nafiz paşa ilk temel taşını kendi eliyle atmıştı, ayrıca şehrin başta gelen adamları çekinmeyerek, kereste ve tüm ihtiyaçları karşıladılar ve fiilen işe katılmışlardır. Sırasıyla şehrin tüm halkı, her gün bir mahalle halkı durmadan iş başına akın etmekteydiler.1
Çok ilginç olaylardan ve nedenlerden sonra ve yukarıda geçen şekilde milletin kendi katkısıyla ve eliyle yapıldığı için, Türkmenlerin gönlünde manevi bir yeri ve değeri vardır bu güzel köprünün.
2.3.1954 yılında başladılar yıkmasına, O günlerde Kerkük´te bulunan mutasarrıf Necip Reşit adında birisi idi. Aşgal ´´ Bayındırlık ´´ müdürlüğüne yıkma emri vermişti. Hiç bir olumlu neden göstermeden bu yıkıcı kara kararı almışlardı. Bir eski tarihi eseri yok etme ve yıkma emri veren insan dünya medeniyetinde hiç bir şekilde yeri yoktur, ayni zamanda bu köprü memlekette bir ulaşım işi görmekte idi, dev gibi duran bir abideyi hemen hemen baltalamak Türkmen milletine değil tüm insanlığa karşı olan vahşi bir karar olduğunu bilmeli idi bu köprüye yıkma kararı veren insan.
Bir neden gösterdiler, oda Taş Köprünün oluşu ve kalması, yapılan yeni köprüyü etkiler, yıkılmasına neden olur dediler.
Adı geçen yeni köprü, yapılış tarihinden Beş ay sonra, ilk Hasa çayına gelen sel suyu, köprüyü etkilemiş ve bir tarafı inmişti, Yapanların yanlışlığını ve kullanılan kerestelerin tam ve gerçek yazdıkları miktarı kullanmadıkları için, çünkü kendi ceplerini düşündüler. Bu işi yapanlar şehrin yabancısı idiler. Yeni köprünün inmesinin gerçek sebebi işte bu. Bu sebebi ört bas etmek için, milletin dede mirası olan Taş Köprüyü sebep gösterdiler zalimler onu yıktılar.
Taş Köprünün yıkılma asıl sebebi odur ki, Kerkük´te Türkmen tarihi eserleri yok etmek ve Türkmen özelliğini silmektir.
Köprünün yıkılış günü olan, 2.3.1954 Kerkük´te Türkmenler bir kara ve matem günü olarak geçirttiler şairler şiirlerle, millet ise hoyratlarla duygularını anlattılar. Meşhur Kerkük şairlerinden Mehmet Sadık Taş Köprünün yıkılış tarihini bir tarihi şiirle anlatmıştı:

Sadık ne hazin yazdı bana cevher tarih
El cisri yıkardı ona kan ağladı her yan
صـــادق نه حزين يازدى بكا جوهرى تاريخ
ايل جــــسرى يــيقاردى اوڭـا قان اغلادى هر يان1372هـ

Son mısraın harflerini toplarsak 1373 Hicri yılı çıkar oda bizim tarihi köprünün yıkılış yılıdır.
Halk arasında meşhur olan hoyratlarımız o günlerde söylenen dörtlükler hep Taş Köprünün yıkılması üzerine olmuştur, Kerkük halkı tepkisini ve protesto ettiğini gösteriyorlardı:

Kerkük´ün asasına
Kurbanam Hasasına
Taş Köprü kurban getti
Aşğalın kasasına

O günlerde Aşğal müdürlüğünün yetkileri, işleyen işçilerin ücretleri devlet sicillerinde bir şekil ve verilen işçiye günlük ayrı bir miktar, onun için halk ağzında Taş Köprü kurban gitti Aşğalın kasasına demişler.

2-Saraylar:
Taş Köprüden sonra sıra geldi diğer bir esere o da saraylar:

A – Kerkük´te ilk eski saray, Osmanlı devleti tarafından Kerkük Kalesi’nin güney doğu semtinde Zindan mahallesinde Yedi Kızlar adıyla anılan yatırın karşısında yapılmıştır. Şehrin mahpushanesi de sarayın zemin katındaydı. Bu nedenle mahallenin adı ´´ Zindan ´´ olarak adlandırılmıştır.2
Beş katlı bu güzel tarihi yapı, Birinci Dünya harbinden sonra haraba haline geldi, hiç bir şekilde önem verilmedi bu yüce saraya.
Bugünlerde bir haraba ve bir taşlık ve tepe haline gelmiştir.


B – İncili Saray:
1249 Hicri 1833 Miladi yılında Kerkük mutasarrıfı Mehmet Paşa, Kerkük´te Şaturlu mahallesinde yeni tarzda İncili Köşk adlı sarayı yapmıştı.
Şatır Osmanlı ordusunda bir askeri sınıf adıdır . ´´ Şatır ´´ Padişah özel koruyucuları olarak alınmıştır. Sonraları gelişmiş ve bir sınıf halini almıştır, o semte İncili Saray bulunduğundan, ve bu sarayda Şatır sınıfının bulunması dolayısıyla bu mahallenin adı Şaturlu olarak adlandırılmıştır.
Bu kıymetli tarihi eser yok olmuş, hiç bir kalıntısı kalmamıştır.

C – Mecidiye Sarayı:
1270 Hicri / 1853 Miladi yılında Kerkük mutasarrıfı Seyit Ali Paşa tarafından, Kerkük´te Sultan Abdülmecit adına ´´Mecidiye sarayı ´´ adıyla büyük Meşhur Kerkük Aziziye Kışlasının tam bitişiğinde yapılmıştır. Yapılış tarihini Kerkük şairlerinden Süleyman Vehbi Efendi güzel bir manzum şiirle yazmıştı son beyti:3

Tasdikle daisi Vehbi söyledi tarihini
Bu saray-i nev bina bünyad-i Han Abdulmecid
تصديقله داعيسى وهبى سويلدى تاريخنى
بو سراى نو بنا بنياد خان عبدالمجيد1270

(Eski harflerle yazdım, çünkü tarih düşürme sanatı eski harflerle çıkar.)
Bu büyük sarayı Kerkük hükümet yönetim genel merkezi olarak alınıştı. Mutasarrıflık, Maliye, Adliye, Tapu, Mahpushane, Asker Alma Müdüriyetlerini içine almaktaydı.
Büyük bir arsa üzerinde, Kerkük ve Erbil şehirlerinin özel Türkmen mimari usullerine göre eski tarz kiraçla «alçıyla» kemerli ´´Deve beli´´ ve ´´Balık´´ kümbet adı verilen özel tavanlı biçimde yapılan bu saray yetmişe yakın odası vardır .
8.5.1971de yıktırılmasına başladılar, bu güzel muhteşem tarihi eseri yok ettiler Yüce Allahımızda kendilerini 2003te yok etti.
Yıkılan sarayın, yerinde şimdiki Kerkük Genel Polis Müdürlüğünü yaptılar ve Kerkük Ulaştırma ve Telefon Santral Müdürlüğü yapmışlar.

3- Redif Kışlası:
1291 Hicri 1874M. yılında, Kerkük mutasarrıfı Ferik Nafiz paşa tarafından ´´ Redif depo kışlası ´´ adıyla yapılmıştır. Yapılış tarihini bir kıta mermer taşı üzerinde, Kerkük şairlerinden Abdullah Safi tarafından yazılıp ve baş kapının üzerine dikmişler, bu yazı hala duruyor, kışlanın duvarında. Son beyti Abced harfleriyle yapılış tarihini gösteriyor:

Üç nefer geldi hemen Sâfi dedi tarihin
Bak ne âla oldu inşa işbu debbo-yi redif.
اوچ نفر گلدى همان صافى ديدى تاريخڭ
باق نه آعلا اولدى انشا ايشبو دبوى رديف1291هـ 4 .

Adından anlaşılıyor ki, bu kışla o zaman Osmanlı ordusunun deposu idi. Bu depo yedek askerleri için kullanılmıştır. Birinci harpten sonra, Irak ordusunun Askeri Hastanesi olmuştur, sonradan İnzibat Askeri Müdürlüğünün merkezi oldu. 1970lerde Muharipler Derneği Merkezi. Diğer taraflarını yıktılar, subaylar için otel ve kulüp yaptılar, Arka tarafını İaşe Askeri Müdürlüğü idi, son yılarda caddeye alınan taraflarını hep yıktılar , dükkânlar yaptılar ve bugünlerde arka tarafını yıktılar , Araba Parkı olmuş ve güzel tarihi eseri bir boş arazi haline getirdiler.
Aziziye Kışlası ise 1280 / 1863 Kerkük´te Sultan Abdülaziz zamanında yapıldığı için . Aziziye Kışlası ´´diye adlandırıldı . Dünyada genellikle Irak´ta özelilikle en güzel mimari eser olarak kabul olunur.
Seksen oda , dokuz büyük salondan ve nizamiye resmi kapısında başka piyade, süvari , arka adlı üç büyük kapıdan oluşan bu güzel kışlanı yinede istediler yıkmak ve bu Türkmen eserini yok etmek; Yıkmak emrini almak üzere oldukları günlerde , bu kara haberi alan Bilgin Avukat Ata Terzibaşı ve Merhum tarihçimiz Şakir Sabır Zabıt , beyler hemen hemen beraber Bağdat´a gidip sorumlularla görüşüp ve bu değerli tarihi eserin hakkında onlara bilgiler vermişler ve yıkılmasını önlemişler , yıkılmasını böylece kurtardılar .

4- Kula:
1295 Hicri 1879M. yılında, Kerkük´ten 15 k.m. uzaklığında, bir tepe üzerinde Kerkük mutasarrıfı Asım Paşa tarafından büyük bir karakol merkezi yapmıştı. Kerkük – Bağdat yolunun güvenliğini sağlamak için. Bakuba şehrine bağlı ´´ Halıs´´ ilçesine kadar, bu yolun üzerinde karakol merkezleri yapıldı. Bu merkezlerde Osmanlı – Rus savasından dönen askerleri yerleştirdiler.5
Bu merkez Kerkük´te halk arasında ´´ Kula ´´ adıyla tanınmıştı. Kula bölgesi Kerkük´lülerin bahar mevsiminde gezinti ve piknik, mesire yerleridir. Bu mimari eserin etrafında hep oturup güzel günlerini geçirirlerdi.
1971 de bu eski tarihi eseri yıktılar, yok ettiler. Kerkük halkı bu yıkma olayını çok üzüntülü karşıladılar ve halk hoyratlarla haykırdılar yıkanları:

Kalaydı
Altun degi kalaydı
Keşke zavallı kula
Bugünlere kalaydı

Kulanı yıkan ellidir
Elliside belidir
Kulanı yıkanlar
Ya ahmaktır yâ da delidir

5- Talim Tepe:
Kerkük´te Arafa ve Korya arasına düşen bölgedir.
Talim Tepe bölgesi, eskiden Osmanlı devrinde bu yer Ordu Karargahı idi. Kerkük´te alınan yeni askerler hep burada talim görüp askerileşmek yeri idi. Eskiden Kerküklülerin bu yerde askerlik yapıp çok güzel anıları vardır, gitgide hep gelen hükümetler bu yeri, karargahı ihmal ettiler diğer Türkmen eserleri gibi yok olup silindi.
Bu bölgede kalan tek hatıra oda tarih boyunca Talim Tepe Mezarlığıdır, Şaturlu ve Beyler mahallesi halkının, ölüleri büyük tepede gömülüdür.

6- Okullar:
1286 H. / 1869 M. Yılında Kerkük´te halk tarafından Sanayi ´´ Teknik ´ okulu kurulmuştu.
1291 / 1874 yılında Kerkük mutasarrıfı Ferik ´´ eskiden Tümgeneral ´´ Nafiz Paşa çok önem vermiştir bu okula, mükemmel ve güzel bir mimari yapı yapmıştı bu okul için. karşı yakanın, eski Taş Köprünün karşısında bulunuyordu, bugünkü Atlas caddesinin başında idi, Hasa çayından 160 metre kadar uzaklığında idi.
1909 yılında Kerkük´e gelen mutasarrıf Avnullah El Kazimi zamanında bu okul pek çok gelişmiştir, 1910 yılında Okulu tam yenilemiş, İstanbul’dan okul için istenen aygıtları getirmiştir. Yetenekli öğretmenler İstanbul’dan getirip bu okulda ders ve sanat öğretmişler öğrencilere.
1912 yılında güzel bir matbaa getirip ´´ Mektep Sanayi ´´ adlı bir basımevi bu okulda kurmuştu ve Kerkük´te çok kitaplar bu matbaada basılmıştır.
Kerkük´te kültür ve sanat kalkınmasında ve gelişmesinde, bu okulun büyük katkısı olmuştur.
Osmanlı devleti mütarekeden sonra, 1918de Kerkük’ten çekildi, ondan sonra bu okulun yeri Kerkük Polis Müdürlüğü ve Mahpushane olarak kullanıldı.
1960larda hiç bir neden göstermeden, bu güzel, değerli ve Türkmenlerin, sanat simgesi niteliğinde olan anıtı yıktılar.
Yıkılan anıtın yeri 1960lardan bu güne kadar ´´ 2015 ´´ boş bir arsa kalıp, araba parkı olarak kullanılmaktadır.
B – Rüşdiye Okulu
1285, 1868 yılında Kerkük halkının yardımıyla ilk olarak Kerkük´te, ilk okul ve Rüşdiye öğrenimi için Kerkük mutasarrıfı Haşim Paşa tarafından kurulmuştur.
1291 / 1874 yılında Kerkük´e gelen mutasarrıf Ferik Nafiz Paşa, Rüşdiye (Eskiden ortaokullara verilen isim) okuluna çok önem vermiştir, kendi malıyla okulun isteklerini yerine getirmiştir ve güzel bir mimari yapı Rüşdiye okulu için yapmıştır. Kerkük eski mimari tarzında yapılan bu okul binasi, Atlas caddesi ile Kerkük büyük Hastanesinin arasına düşer.
Son yıllara kadar Kerkük Maarif ´´ eğitim´´ müdürlüğü idi. 1970lerde, bu güzel eski tarzde yapılan tarihi eseri yıktılar.
Yerinde bir okul binası yapıldı. Garbiye adlı ortaokulu burada kuruldu, sonradan «Sumud» adlı teknik okulu oldu, hala bu günlerde teknik okuludur.

7- Kerkük Kalesi:
Kerkük Kalesi 2600m. Sümerler ´´ bir Türkmen kolu olarak Türkistan’dan göç edip, bu bölgeye gelip, Kerkük Kalesini kurmuşlar. Kuruluş tarihinden bugüne kadar hep bu kalede Türkmenler, kendi geleneklerini milli kültürlerini, mimari tarzlarıyla güzel eserler ve abideler dikmişler bu yerde ve tarih boyunca bir Türkmen Kalesi idi. Dünya tercihleri bir gerçeğe varmışlar oda ´´ Nerde kale orada Türkmenler .´´ .
1980 yılında eski rejim tarafından başladılar bu abideyi yıkmaya 780 aile zorla Kaleden göç ettiler, sonradan bir tepe haline getirdiler, işte Türkmenlerin tarihi eserleri böylece yıktırıldı ve silindi.

Yukarıda adı geçen Kerkük Türkmen Tarihi eserleri niçin yıktırıldı?

Birinci Dünya Savaşından sonra Irak´ta hükümetleri yönetenler, arasında anlaşmazlıklar vardır, çünkü Kerkük dünyanın zengin petrol kaynağı olduğu için, büyük gelişmiş devletler tarih boyunca aralarında her zaman bir soğuk savaş vardır; Kerkük petrolu için, bu nedenle Saykıs – Biko , portssmis .. ve b.g. antlaşmasıyla bu bol petrolun paylaşmasını aralarında sözleşmesini yaptılar, bugünlere kadar hep bu savaşlar gizlice aralarında sürüyor. Gerçek sahibi ise Türkmenler hiç bir yarar bu zenginlikten görmedi hep başına gelenler, bu petrol yüzünden oldu, varlıkları hedef alındı.
Bu şehirde özel bir yönetim şekli uygulamışlardı. Her şeyden önce şehrin kendi gerçek halkı Türkmenler için türlü türlü politik oyunlar çıkarmışlar, planlar hazırlamışlar, Kerkük´ü kozmopolit bir şehir yamak istediler ve yaptılar.
Şehrin Türkmen özelliğini silmek için Türkmen tarihi eserleri yıktılar, bu eserlerin geleneğimizde büyük yeri vardır.
Irak´ın en güzel mimari eseri olarak kabul olunurdu o eserler ve Kerkük´ün Türkmen özelliğini bunlar göstermiştir, işte bunları yıktılar ve sildiler. Ama Kerkük´ün gerçek Türkmen özelliği, Türkmen milletidir, hiç bir zaman Millet yıkılmaz ve silinemez.


NOT:
1: Avukat Ata Terzibaşı, Kerkük´ün Taş Köprüsü, Beşir Gazetesi, sayı 18,19,s4,1988.
2 ve 3: Avukat Ata Terzibaşı, Kerkük sarayının tarihi, Kardeşlik, sayı 5, yılıı1971,s.19.
4 : AtA Terzibaşı Kerkük’ün eski Kışlası, Kardeşlik, sayı 194-195, Bağdat.
5 : لونكريك – اربعة القرون من تاريخ العراق الحديث ، ص140

Necat Kevseroğlu Yazarın diğer yazıları (61)...

Kerkük Valisi'nin Yarattığı Bayrak Krizi

Hits: 30

Son günlerde Kerkük Valisi Necmettin Kerim'in Kerkük Vilayet Meclisi'ne yaptığı başvuruda, Kerkük’te…

Devamı...

Antalya Kerkük’e Ses Verdi

Hits: 11

Türkmen diyarı Kerkük’ün Kürt Valisi Necmeddin Kerim, önceki gün yayınladığı Kürtçe bir genelge ile,…

Devamı...

İstanbul'da Türkmen bayrağı asılmasını İBB izin vermedi

Hits: 53

Türk Dünyası'nın her yıl geleneksel olarak buluştuğu Topkapı Türk Dünyası Mahallesi etkinlik alanınd…

Devamı...

Türkmenler, Kerkük’ü bayraklarıyla donattı

Hits: 47

Ankara’nın şımarttğı Barzani’nin, Kerkük’te Kürdistan bayrağı hamlesine karşı Türkmenler ayaklandı. …

Devamı...

Avrupa İrak Türkmenleri platformu 2. Kurultayı Kopenhag'da düzenlenecek

Hits: 36

Avrupa İrak Türkmenleri platformu düzenleyecek olan 2. Kurultayı Danimarka başkenti Kopenhag'da 29 …

Devamı...

Kerkük'teki Son Durum Ele Alındı

Hits: 28

Türkmen siyasi parti başkan ve temsilcileri, bazı Türkmen milletvekilleri ve Kerkük İl Meclisi'ndeki…

Devamı...

Salihi'den Kerkük'te yaşanan bayrak kirizi ile çok önemli açıklamalar

Hits: 31