1. Skip to Menu
  2. Skip to Content
  3. Skip to Footer
Son gncelleme: 2018-10-15
Facebook Twitter Youtube

Kerkük´te Yıktırılan Türkmen Eserleri

TÜRKMEN MECLİSİ MUAMMASI

Necat Kevseroğlu


Irak Türkmenleri M.Ö2600 yılında Orta Asya’dan gِç edip Mezopotamya’ya gelmişler, Irak’ı kendilerine yurt edindiler7
Ana yurtları olan Türkistan, coğrafyası ve doğal ِzellikleri Irak Türkmeneli arazisinin tabiatına benzediği için bu bِlgeyi yurt edindiler ve Kerkük bِlgesinde toplu olarak tarih boyunca yerleşmişler, bu şehri kendi milli kültürlerine gِre yapmışlar ve bir Türkmen ِzeliğini ve damgasını vurmuşlardı bu güzel şehirlerine, Türkmeneli merkezi olarak tanınmıştır.
Bilindiği gibi, Türkmenler Irak´ta altı büyük devlet kurmuşlar ve genellikle Irak, ِzelikle Bağdat Selçuklular dِneminde İslam dünyasının kültür merkezi, siyasi, idari, dini, edebi bir sanat merkezi haline getirdiler.
Güzel imar ve tezyin edilen camiler, minareler, mektepler, ve Osmanlı dِneminde yapılan saraylar, kışlalar, kِprüler, son asır Irak´ın ِzellikle Bağdat, Musul, Basra, Kerkük´te olan tarihi eserler tetkik edilirse, hep Türkmen eseri olarak meydana çıkar.
Bu yazımızda ِzelikle Kerkük´te yıktırılan tarihi eserleri ele aldım, çünkü, Türkmen ِzelliği ağır bastığı bir yer olduğu için, bu eserleri yok etmeye çalıştılar, bu hususiyeti silmek için.

1- Taş Kِprü:

İlk yıktırılan tarihi eser, Kerkük´ün Taş Kِprüsü idi. Bu Kِprü Kerkük´ün sembolü haline gelmiştir. Taş Kِprü memleket çıkarı bakımından çok ِnemli olduğu her kesçe bilinen bir gerçektir.
Taş Kِprü, 1292 Hicri / 1875 Miladi yılında Kerkük mutasarrıfı Ferik ´´tümgeneral´´ Nafiz paşa ilk temel taşını kendi eliyle atmıştı, ayrıca şehrin başta gelen adamları çekinmeyerek, kereste ve tüm ihtiyaçları karşıladılar ve fiilen işe katılmışlardır. Sırasıyla şehrin tüm halkı, her gün bir mahalle halkı durmadan iş başına akın etmekteydiler.1
Çok ilginç olaylardan ve nedenlerden sonra ve yukarıda geçen şekilde milletin kendi katkısıyla ve eliyle yapıldığı için, Türkmenlerin gِnlünde manevi bir yeri ve değeri vardır bu güzel kِprünün.
2.3.1954 yılında başladılar yıkmasına, O günlerde Kerkük´te bulunan mutasarrıf Necip Reşit adında birisi idi. Aşgal ´´ Bayındırlık ´´ müdürlüğüne yıkma emri vermişti. Hiç bir olumlu neden gِstermeden bu yıkıcı kara kararı almışlardı. Bir eski tarihi eseri yok etme ve yıkma emri veren insan dünya medeniyetinde hiç bir şekilde yeri yoktur, ayni zamanda bu kِprü memlekette bir ulaşım işi gِrmekte idi, dev gibi duran bir abideyi hemen hemen baltalamak Türkmen milletine değil tüm insanlığa karşı olan vahşi bir karar olduğunu bilmeli idi bu kِprüye yıkma kararı veren insan.
Bir neden gِsterdiler, oda Taş Kِprünün oluşu ve kalması, yapılan yeni kِprüyü etkiler, yıkılmasına neden olur dediler.
Adı geçen yeni kِprü, yapılış tarihinden Beş ay sonra, ilk Hasa çayına gelen sel suyu, kِprüyü etkilemiş ve bir tarafı inmişti, Yapanların yanlışlığını ve kullanılan kerestelerin tam ve gerçek yazdıkları miktarı kullanmadıkları için, çünkü kendi ceplerini düşündüler. Bu işi yapanlar şehrin yabancısı idiler. Yeni kِprünün inmesinin gerçek sebebi işte bu. Bu sebebi ِrt bas etmek için, milletin dede mirası olan Taş Kِprüyü sebep gِsterdiler zalimler onu yıktılar.
Taş Kِprünün yıkılma asıl sebebi odur ki, Kerkük´te Türkmen tarihi eserleri yok etmek ve Türkmen ِzelliğini silmektir.
Kِprünün yıkılış günü olan, 2.3.1954 Kerkük´te Türkmenler bir kara ve matem günü olarak geçirttiler şairler şiirlerle, millet ise hoyratlarla duygularını anlattılar. Meşhur Kerkük şairlerinden Mehmet Sadık Taş Kِprünün yıkılış tarihini bir tarihi şiirle anlatmıştı:

Sadık ne hazin yazdı bana cevher tarih
El cisri yıkardı ona kan ağladı her yan
صـــادق نه حزين يازدى بكا جوهرى تاريخ
ايل جــــسرى يــيقاردى اوڭـا قان اغلادى هر يان1372هـ

Son mısraın harflerini toplarsak 1373 Hicri yılı çıkar oda bizim tarihi kِprünün yıkılış yılıdır.
Halk arasında meşhur olan hoyratlarımız o günlerde sِylenen dِrtlükler hep Taş Kِprünün yıkılması üzerine olmuştur, Kerkük halkı tepkisini ve protesto ettiğini gِsteriyorlardı:

Kerkük´ün asasına
Kurbanam Hasasına
Taş Kِprü kurban getti
Aşğalın kasasına

O günlerde Aşğal müdürlüğünün yetkileri, işleyen işçilerin ücretleri devlet sicillerinde bir şekil ve verilen işçiye günlük ayrı bir miktar, onun için halk ağzında Taş Kِprü kurban gitti Aşğalın kasasına demişler.

2-Saraylar:
Taş Kِprüden sonra sıra geldi diğer bir esere o da saraylar:

A – Kerkük´te ilk eski saray, Osmanlı devleti tarafından Kerkük Kalesi’nin güney doğu semtinde Zindan mahallesinde Yedi Kızlar adıyla anılan yatırın karşısında yapılmıştır. Şehrin mahpushanesi de sarayın zemin katındaydı. Bu nedenle mahallenin adı ´´ Zindan ´´ olarak adlandırılmıştır.2
Beş katlı bu güzel tarihi yapı, Birinci Dünya harbinden sonra haraba haline geldi, hiç bir şekilde ِnem verilmedi bu yüce saraya.
Bugünlerde bir haraba ve bir taşlık ve tepe haline gelmiştir.


B – İncili Saray:
1249 Hicri 1833 Miladi yılında Kerkük mutasarrıfı Mehmet Paşa, Kerkük´te Şaturlu mahallesinde yeni tarzda İncili Kِşk adlı sarayı yapmıştı.
Şatır Osmanlı ordusunda bir askeri sınıf adıdır . ´´ Şatır ´´ Padişah ِzel koruyucuları olarak alınmıştır. Sonraları gelişmiş ve bir sınıf halini almıştır, o semte İncili Saray bulunduğundan, ve bu sarayda Şatır sınıfının bulunması dolayısıyla bu mahallenin adı Şaturlu olarak adlandırılmıştır.
Bu kıymetli tarihi eser yok olmuş, hiç bir kalıntısı kalmamıştır.

C – Mecidiye Sarayı:
1270 Hicri / 1853 Miladi yılında Kerkük mutasarrıfı Seyit Ali Paşa tarafından, Kerkük´te Sultan Abdülmecit adına ´´Mecidiye sarayı ´´ adıyla büyük Meşhur Kerkük Aziziye Kışlasının tam bitişiğinde yapılmıştır. Yapılış tarihini Kerkük şairlerinden Süleyman Vehbi Efendi güzel bir manzum şiirle yazmıştı son beyti:3

Tasdikle daisi Vehbi sِyledi tarihini
Bu saray-i nev bina bünyad-i Han Abdulmecid
تصديقله داعيسى وهبى سويلدى تاريخنى
بو سراى نو بنا بنياد خان عبدالمجيد1270

(Eski harflerle yazdım, çünkü tarih düşürme sanatı eski harflerle çıkar.)
Bu büyük sarayı Kerkük hükümet yِnetim genel merkezi olarak alınıştı. Mutasarrıflık, Maliye, Adliye, Tapu, Mahpushane, Asker Alma Müdüriyetlerini içine almaktaydı.
Büyük bir arsa üzerinde, Kerkük ve Erbil şehirlerinin ِzel Türkmen mimari usullerine gِre eski tarz kiraçla «alçıyla» kemerli ´´Deve beli´´ ve ´´Balık´´ kümbet adı verilen ِzel tavanlı biçimde yapılan bu saray yetmişe yakın odası vardır .
8.5.1971de yıktırılmasına başladılar, bu güzel muhteşem tarihi eseri yok ettiler Yüce Allahımızda kendilerini 2003te yok etti.
Yıkılan sarayın, yerinde şimdiki Kerkük Genel Polis Müdürlüğünü yaptılar ve Kerkük Ulaştırma ve Telefon Santral Müdürlüğü yapmışlar.

3- Redif Kışlası:
1291 Hicri 1874M. yılında, Kerkük mutasarrıfı Ferik Nafiz paşa tarafından ´´ Redif depo kışlası ´´ adıyla yapılmıştır. Yapılış tarihini bir kıta mermer taşı üzerinde, Kerkük şairlerinden Abdullah Safi tarafından yazılıp ve baş kapının üzerine dikmişler, bu yazı hala duruyor, kışlanın duvarında. Son beyti Abced harfleriyle yapılış tarihini gِsteriyor:

ـç nefer geldi hemen Sâfi dedi tarihin
Bak ne âla oldu inşa işbu debbo-yi redif.
اوچ نفر گلدى همان صافى ديدى تاريخڭ
باق نه آعلا اولدى انشا ايشبو دبوى رديف1291هـ 4 .

Adından anlaşılıyor ki, bu kışla o zaman Osmanlı ordusunun deposu idi. Bu depo yedek askerleri için kullanılmıştır. Birinci harpten sonra, Irak ordusunun Askeri Hastanesi olmuştur, sonradan İnzibat Askeri Müdürlüğünün merkezi oldu. 1970lerde Muharipler Derneği Merkezi. Diğer taraflarını yıktılar, subaylar için otel ve kulüp yaptılar, Arka tarafını İaşe Askeri Müdürlüğü idi, son yılarda caddeye alınan taraflarını hep yıktılar , dükkânlar yaptılar ve bugünlerde arka tarafını yıktılar , Araba Parkı olmuş ve güzel tarihi eseri bir boş arazi haline getirdiler.
Aziziye Kışlası ise 1280 / 1863 Kerkük´te Sultan Abdülaziz zamanında yapıldığı için . Aziziye Kışlası ´´diye adlandırıldı . Dünyada genellikle Irak´ta ِzelilikle en güzel mimari eser olarak kabul olunur.
Seksen oda , dokuz büyük salondan ve nizamiye resmi kapısında başka piyade, süvari , arka adlı üç büyük kapıdan oluşan bu güzel kışlanı yinede istediler yıkmak ve bu Türkmen eserini yok etmek; Yıkmak emrini almak üzere oldukları günlerde , bu kara haberi alan Bilgin Avukat Ata Terzibaşı ve Merhum tarihçimiz Şakir Sabır Zabıt , beyler hemen hemen beraber Bağdat´a gidip sorumlularla gِrüşüp ve bu değerli tarihi eserin hakkında onlara bilgiler vermişler ve yıkılmasını ِnlemişler , yıkılmasını bِylece kurtardılar .

4- Kula:
1295 Hicri 1879M. yılında, Kerkük´ten 15 k.m. uzaklığında, bir tepe üzerinde Kerkük mutasarrıfı Asım Paşa tarafından büyük bir karakol merkezi yapmıştı. Kerkük – Bağdat yolunun güvenliğini sağlamak için. Bakuba şehrine bağlı ´´ Halıs´´ ilçesine kadar, bu yolun üzerinde karakol merkezleri yapıldı. Bu merkezlerde Osmanlı – Rus savasından dِnen askerleri yerleştirdiler.5
Bu merkez Kerkük´te halk arasında ´´ Kula ´´ adıyla tanınmıştı. Kula bِlgesi Kerkük´lülerin bahar mevsiminde gezinti ve piknik, mesire yerleridir. Bu mimari eserin etrafında hep oturup güzel günlerini geçirirlerdi.
1971 de bu eski tarihi eseri yıktılar, yok ettiler. Kerkük halkı bu yıkma olayını çok üzüntülü karşıladılar ve halk hoyratlarla haykırdılar yıkanları:

Kalaydı
Altun degi kalaydı
Keşke zavallı kula
Bugünlere kalaydı

Kulanı yıkan ellidir
Elliside belidir
Kulanı yıkanlar
Ya ahmaktır yâ da delidir

5- Talim Tepe:
Kerkük´te Arafa ve Korya arasına düşen bِlgedir.
Talim Tepe bِlgesi, eskiden Osmanlı devrinde bu yer Ordu Karargahı idi. Kerkük´te alınan yeni askerler hep burada talim gِrüp askerileşmek yeri idi. Eskiden Kerküklülerin bu yerde askerlik yapıp çok güzel anıları vardır, gitgide hep gelen hükümetler bu yeri, karargahı ihmal ettiler diğer Türkmen eserleri gibi yok olup silindi.
Bu bِlgede kalan tek hatıra oda tarih boyunca Talim Tepe Mezarlığıdır, Şaturlu ve Beyler mahallesi halkının, ِlüleri büyük tepede gِmülüdür.

6- Okullar:
1286 H. / 1869 M. Yılında Kerkük´te halk tarafından Sanayi ´´ Teknik ´ okulu kurulmuştu.
1291 / 1874 yılında Kerkük mutasarrıfı Ferik ´´ eskiden Tümgeneral ´´ Nafiz Paşa çok ِnem vermiştir bu okula, mükemmel ve güzel bir mimari yapı yapmıştı bu okul için. karşı yakanın, eski Taş Kِprünün karşısında bulunuyordu, bugünkü Atlas caddesinin başında idi, Hasa çayından 160 metre kadar uzaklığında idi.
1909 yılında Kerkük´e gelen mutasarrıf Avnullah El Kazimi zamanında bu okul pek çok gelişmiştir, 1910 yılında Okulu tam yenilemiş, İstanbul’dan okul için istenen aygıtları getirmiştir. Yetenekli ِğretmenler İstanbul’dan getirip bu okulda ders ve sanat ِğretmişler ِğrencilere.
1912 yılında güzel bir matbaa getirip ´´ Mektep Sanayi ´´ adlı bir basımevi bu okulda kurmuştu ve Kerkük´te çok kitaplar bu matbaada basılmıştır.
Kerkük´te kültür ve sanat kalkınmasında ve gelişmesinde, bu okulun büyük katkısı olmuştur.
Osmanlı devleti mütarekeden sonra, 1918de Kerkük’ten çekildi, ondan sonra bu okulun yeri Kerkük Polis Müdürlüğü ve Mahpushane olarak kullanıldı.
1960larda hiç bir neden gِstermeden, bu güzel, değerli ve Türkmenlerin, sanat simgesi niteliğinde olan anıtı yıktılar.
Yıkılan anıtın yeri 1960lardan bu güne kadar ´´ 2015 ´´ boş bir arsa kalıp, araba parkı olarak kullanılmaktadır.
B – Rüşdiye Okulu
1285, 1868 yılında Kerkük halkının yardımıyla ilk olarak Kerkük´te, ilk okul ve Rüşdiye ِğrenimi için Kerkük mutasarrıfı Haşim Paşa tarafından kurulmuştur.
1291 / 1874 yılında Kerkük´e gelen mutasarrıf Ferik Nafiz Paşa, Rüşdiye (Eskiden ortaokullara verilen isim) okuluna çok ِnem vermiştir, kendi malıyla okulun isteklerini yerine getirmiştir ve güzel bir mimari yapı Rüşdiye okulu için yapmıştır. Kerkük eski mimari tarzında yapılan bu okul binasi, Atlas caddesi ile Kerkük büyük Hastanesinin arasına düşer.
Son yıllara kadar Kerkük Maarif ´´ eğitim´´ müdürlüğü idi. 1970lerde, bu güzel eski tarzde yapılan tarihi eseri yıktılar.
Yerinde bir okul binası yapıldı. Garbiye adlı ortaokulu burada kuruldu, sonradan «Sumud» adlı teknik okulu oldu, hala bu günlerde teknik okuludur.

7- Kerkük Kalesi:
Kerkük Kalesi 2600m. Sümerler ´´ bir Türkmen kolu olarak Türkistan’dan gِç edip, bu bِlgeye gelip, Kerkük Kalesini kurmuşlar. Kuruluş tarihinden bugüne kadar hep bu kalede Türkmenler, kendi geleneklerini milli kültürlerini, mimari tarzlarıyla güzel eserler ve abideler dikmişler bu yerde ve tarih boyunca bir Türkmen Kalesi idi. Dünya tercihleri bir gerçeğe varmışlar oda ´´ Nerde kale orada Türkmenler .´´ .
1980 yılında eski rejim tarafından başladılar bu abideyi yıkmaya 780 aile zorla Kaleden gِç ettiler, sonradan bir tepe haline getirdiler, işte Türkmenlerin tarihi eserleri bِylece yıktırıldı ve silindi.

Yukarıda adı geçen Kerkük Türkmen Tarihi eserleri niçin yıktırıldı?

Birinci Dünya Savaşından sonra Irak´ta hükümetleri yِnetenler, arasında anlaşmazlıklar vardır, çünkü Kerkük dünyanın zengin petrol kaynağı olduğu için, büyük gelişmiş devletler tarih boyunca aralarında her zaman bir soğuk savaş vardır; Kerkük petrolu için, bu nedenle Saykıs – Biko , portssmis .. ve b.g. antlaşmasıyla bu bol petrolun paylaşmasını aralarında sِzleşmesini yaptılar, bugünlere kadar hep bu savaşlar gizlice aralarında sürüyor. Gerçek sahibi ise Türkmenler hiç bir yarar bu zenginlikten gِrmedi hep başına gelenler, bu petrol yüzünden oldu, varlıkları hedef alındı.
Bu şehirde ِzel bir yِnetim şekli uygulamışlardı. Her şeyden ِnce şehrin kendi gerçek halkı Türkmenler için türlü türlü politik oyunlar çıkarmışlar, planlar hazırlamışlar, Kerkük´ü kozmopolit bir şehir yamak istediler ve yaptılar.
Şehrin Türkmen ِzelliğini silmek için Türkmen tarihi eserleri yıktılar, bu eserlerin geleneğimizde büyük yeri vardır.
Irak´ın en güzel mimari eseri olarak kabul olunurdu o eserler ve Kerkük´ün Türkmen ِzelliğini bunlar gِstermiştir, işte bunları yıktılar ve sildiler. Ama Kerkük´ün gerçek Türkmen ِzelliği, Türkmen milletidir, hiç bir zaman Millet yıkılmaz ve silinemez.


NOT:
1: Avukat Ata Terzibaşı, Kerkük´ün Taş Kِprüsü, Beşir Gazetesi, sayı 18,19,s4,1988.
2 ve 3: Avukat Ata Terzibaşı, Kerkük sarayının tarihi, Kardeşlik, sayı 5, yılıı1971,s.19.
4 : AtA Terzibaşı Kerkük’ün eski Kışlası, Kardeşlik, sayı 194-195, Bağdat.
5 : لونكريك – اربعة القرون من تاريخ العراق الحديث ، ص140

Necat Kevseroğlu Yazarn dier yazlar (64)...

Kerkük'teki bombalı saldırıların failleri yakalandı

Hits: 6

Irak Terörle Mücadele Polis Güçleri 2. Tümen Komutanı Maan es-Saadi: - 'Kerkük'te düzenlenen…

Devam...

TÜRKMEN MECLİSİ MUAMMASI

Hits: 10

Uzun yıllardan beri atıl durumda olan ve misyonunu kaybeden Irak Türkmen Meclisi’nin yeniden ya…

Devam...

Kardeslik 345

Hits: 11

Devam...

Terör örgütü DEAŞ Kerkük'te 14 köyü susuz bıraktı

Hits: 61

Irak'ın Kerkük kentinde su tesislerine yönelik DEAŞ saldırıları nedeniyle 1 kasaba ve 14 köy…

Devam...

KERKÜK ÜZERİNDEKİ OYUNLAR

Hits: 88

Bir Türkmen şehri olan Kerkük, jeo-ekonomik özelliklerinden dolayı 20. Yüzyılın her dönemin…

Devam...

Irak’ta Türkmenler yine görmezden geliniyor

Hits: 41

Türkmeneli Lideri Erşat Salihi, Türk Dünyası ve Türkmen halkına Irak’ta cereyan eden son ge…

Devam...

Türkmen siyasetçi Niyazi Mimaroğlu'na suikast girişimi

Hits: 86

Eski Türkmen milletvekili Niyazi Mimaroğlu yaptığı açıklamada gece geç saatlerde Tuzhurmatu …

Devam...

Kerkük'te Türkçe eğitim veren okullara yoğun talep

Hits: 87

Kerkük olmak üzere Türkmenlerin yoğunlukta yaşadığı kentlerde bulunan ve Türkçe eğitim ve…

Devam...

Kerkük havalimanı hizmete girdi

Hits: 109

Kerkük'teki askeri havalimanı sivil uçuşlara da açıldı. Irak Türkmen Cephesi (ITC) lideri Er…

Devam...

Adları Türkmen'dir Özleri Türkmen

Hits: 82

El sürsen ipektirler Koklasan çiçektirler Kendi elleri ile Bu aziz topraklara Kendilerini e…

Devam...

Yazarn ok okunan

Acı Kayıp .. Dr. İbrahim Arafat

Hits: 44993

Irak Türkmenlerinin çağdaş siyasi Tarihinde yer alan, tanınan mücadeleci, ülkücü, Türkmen …

Devam...

Çanakkale Savaşında Düşen Türkmen Şehitlerinden

Hits: 29093

Çanakkale savaşı, son yüzyılların savaş tarihinde ِnemli yeri olan bir muharebedir. Savaşla…

Devam...

Türkmen Dava Adamı….İhsan Hamit Demirci Hakka Yürüdü

Hits: 23278

16 Kasım 2016 günü akşamleyin, değerli bir mücadeleci yoldaşın ziyaretinde iken, beklenme…

Devam...

Şahadetinin Beşinci Yılı Dِnümü Anısı .. Şehit Yıldırım Demirci

Hits: 23210

Türkmen toplumunun yetiştirdiği dünya çapında bir Bilim Adamı ve Türkmenlerin gِz bebe…

Devam...

Kerkük'e Saldırı ve Yazılan Müdafaaname Belgesi

Hits: 21918

Yeryüzünde olan kentlerin bazıları çok şanslı olur, halkı tarafından sevilir, yetiştirdiğ…

Devam...