1. Skip to Menu
  2. Skip to Content
  3. Skip to Footer
Son gŘncelleme: 2018-02-24
Facebook Twitter Youtube

KUZEY IRAK PETROL SENDROMU VE TـRKMENLER

ITC lideri Salihi, Suriye T├╝rkmen Meclisi heyeti ile g├Âr├╝┼čt├╝

Dr. C├╝neyt Meng├╝

18 Mart 2003 tarihinde ABD ┘Énderli─čindeki koalisyon g├╝├žleri taraf─▒ndan IrakÔÇÖa ger├žekle┼čtirilen askeri harekat sonucunda Saddam devrilmi┼č ve Irak resmen i┼čgal edilmi┼čtir.

Bu yeni s├╝recin ba┼člamas─▒ ile ÔÇťdefactoÔÇŁ olarak IrakÔÇÖ─▒n kuzeyinde varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝ren Kuzey Irak B┘Élgesel Y┘Énetiminin bir yandan b┘Élge s─▒n─▒rlar─▒n─▒ geni┼čletmeye ve daha fazla hak elde etmeye ├žal─▒┼č─▒rken, di─čer yandan 2003 y─▒l─▒ndan g├╝n├╝m├╝ze kadar ge├žen zaman i├žerisinde Arap merkezli Ba─čdat Y┘Énetimi ile Kerk├╝kÔÇÖ├╝n gelece─či, petrol yasas─▒, ┘Ézerk b┘Élgeye b├╝t├žeden tahsis edilen % 17ÔÇÖye ilaveten pe┼čmergelerin maa┼člar─▒n─▒n Irak b├╝t├žesinden kar┼č─▒lanmas─▒, s├╝resi dolan 140. madde ve b┘Élgedeki petrol yataklar─▒n─▒n kullan─▒m─▒ ve pazarlamas─▒ gibi konular ├╝zerindeki ihtilafl─▒ durumlar halen devam etmektedir.

Petrol meselesine gelince 2005 y─▒l─▒nda onaylanan Kal─▒c─▒ AnayasaÔÇÖn─▒n 111. ve 112. h├╝k├╝mlerine g┘Ére; IrakÔÇÖ─▒n herhangi bir b┘Élgesinden petrol konusuyla ilgili yap─▒lacak antla┼čmalar, petrol sat─▒┼č─▒, ihracat─▒ ve pazarlamas─▒ ancak Ba─čdatÔÇÖtaki merkezi h├╝k├╝metin onay─▒yla m├╝mk├╝n olabilir. Bu ba─člamda Anayasan─▒n bu h├╝k├╝mlerini dikkate almayan Kuzey Irak B┘Élgesel Y┘Énetimi ise; Ba─čdatÔÇÖtan herhangi bir onay almadan enerji devleri olan Exxon Mobil, Gazprom, Total, Chevron, General Energy, DNO gibi Bat─▒l─▒ ┼čirketlerle g┘Ér├╝┼čt├╝─č├╝n├╝, baz─▒lar─▒ ile ┘Ézellikle Taktak, Be┼čika, Pirmam, Bedvata, Erbad ve Karako┼č gibi b┘Élgelerde petrol arama ├žal─▒┼čmalar─▒ kapsam─▒nda muhtelif bir tak─▒m anla┼čmalar─▒ imzalad─▒─č─▒n─▒ ve faaliyete de ge├žildi─či bilinmektedir. Asl─▒nda b┘Élgesel y┘Énetim taraf─▒ndan yap─▒lan bu ├žal─▒┼čmalar─▒n di─čer bir hedefinin ise ileride Kerk├╝k petrolleri i├žin bir zemin haz─▒rl─▒─č─▒ mahiyetinde oldu─ču kan─▒s─▒nday─▒z.

Zaman zaman Irak Petrol Bakan─▒, Kuzey Irak B┘Élgesel Y┘Énetimi taraf─▒ndan yap─▒lan s┘Éz konusu anla┼čmalar─▒n anayasaya ayk─▒r─▒ oldu─čunu, dolay─▒s─▒yla ge├žersiz say─▒ld─▒─č─▒n─▒ beyan etmesine ra─čmen b┘Élgesel y┘Énetim ise yap─▒lan anla┼čmalar─▒n Anayasan─▒n 115. maddesine uygun olarak yap─▒ld─▒─č─▒n─▒ ileri s├╝rmektedirler. Asl─▒nda bu madde kesinlikle petrolden bahsetmedi─či gibi merkezi h├╝k├╝metin federal yap─▒ i├žerisindeki yetki da─č─▒l─▒m─▒ndan s┘Éz etmektedir.

T├╝rkiye ├žok h─▒zl─▒ b├╝y├╝yen ekonomisi ve bunun beraberinde getirdi─či enerji sorununun ├╝stesinden gelmek i├žin ihtiya├ž duydu─ču enerji teminini sa─člamak zorundad─▒r. G├╝n├╝m├╝ze kadar bu ihtiyac─▒n─▒ ├žo─čunlukla ─░ran ve RusyaÔÇÖdan yap─▒lan ithalatlarla kar┼č─▒lamaktad─▒r. Irak 2005 y─▒l─▒ndan itibaren IrakÔÇÖ─▒n genelindeki petrol yataklar─▒n─▒n i┼čletilmesi konusunda 35 yabanc─▒ ┼čirketi g┘Érevlendirmi┼č, ancak bu ┼čirketler aras─▒nda T├╝rkiye Petrolleri Anonim Ortakl─▒─č─▒ (TPAO) yer almam─▒┼čt─▒r. T├╝rkiye bu meseleyle ilgili hemen hemen o tarihlerden itibaren ciddi bir ┼čekilde devreye girme arzusunda olmu┼čtur. Nihayet o tarihlerde T├╝rkiyeÔÇÖnin bask─▒lar─▒ sonucunda ┘Ézellikle Merkezi H├╝k├╝met yetkilileri k├╝├ž├╝k ve orta ┘Él├žekli ┼čirketler aras─▒nda TPAOÔÇÖyu alabilece─čini a├ž─▒klamas─▒na ra─čmen bu i┼člerlik kazanamam─▒┼čt─▒r. ├ľte yandan 1991 y─▒l─▒nda IrakÔÇÖ─▒n kuzeyinde 36. paralelde bulunan g├╝venli b┘Élgenin ihdas─▒yla ba┼člayan ve g├╝n├╝m├╝ze kadar devam eden bu s├╝re├žte aral─▒kl─▒ olarak ister legal ister illegal ├že┼čitli yollarla b┘Élge ├╝zerinden T├╝rkiyeÔÇÖye tankerlerle petrol sevkiyat─▒ yap─▒lmaktad─▒r. B┘Éylece son y─▒llar i├žerisinde T├╝rkiye, Kuzey IrakÔÇÖta 100 binlerce varillik kapasitede ve 2016ÔÇÖda 1 milyona varacak petrol ├╝retimi ile ilgili olarak s┘Éz konusu b┘Élgeden ald─▒─č─▒ ciddi petrol kokusunun etkisi alt─▒nda kalarak ilan edilen k─▒rm─▒z─▒ ├žizgiler bir kenara b─▒rak─▒lm─▒┼č ve B┘Élgesel Y┘ÉnetimÔÇÖle yap─▒lan ├╝st d├╝zey resmi g┘Ér├╝┼čmeler ve ziyaretler ba┼člat─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu ba─člamda nereye varaca─č─▒ belli olmayan, a├ž─▒l─▒m s├╝recinin yan─▒ s─▒ra IrakÔÇÖta ya┼čayan T├╝rkmenler de devre d─▒┼č─▒ b─▒rak─▒lm─▒┼čt─▒r.

Ba─čdatÔÇÖtaki Merkezi H├╝k├╝met ise T├╝rkiyeÔÇÖnin B┘Élgesel Y┘ÉnetimÔÇÖle yap─▒lan g┘Ér├╝┼čmelerinin petrolle ilgili oldu─čunun fark─▒nda olmas─▒na ra─čmen de─či┼čik konular─▒ bahane ederek T├╝rkiye ile diplomatik ili┼čkilerin bozulmas─▒na ve hatta birka├ž defa Irak hava sahas─▒n─▒n T├╝rk Hava Yollar─▒ÔÇÖna kapat─▒lmas─▒ gibi bir yapt─▒r─▒m─▒n uygulanmas─▒ iki ├╝lke aras─▒ndaki krizin zirveye t─▒rmanmas─▒na neden olmu┼čtur.

Nihayet ge├žen ay i├žerisinde T├╝rkiye ile Kuzey Irak B┘Élgesel Y┘Énetimi aras─▒nda g┘Ér├╝┼čmelerin h─▒z kazanarak BarzaniÔÇÖnin Diyarbak─▒rÔÇÖa olan ziyareti ve ard─▒ndan Ne├žirvan BarzaniÔÇÖnin AnkaraÔÇÖya ziyareti, merkezi h├╝k├╝meti daha da rahats─▒z ederek bir kez daha T├╝rk Hava Yollar─▒ÔÇÖna Erbil hava sahas─▒n─▒n kapat─▒ld─▒─č─▒ a├ž─▒klanm─▒┼čt─▒r. ├ľte yandan merkezi h├╝k├╝met taraf─▒ndan yap─▒lan a├ž─▒klamalarda; T├╝rkiyeÔÇÖnin IrakÔÇÖta bile┼čenlerle de─čil, IrakÔÇÖ─▒ muhatap almas─▒n─▒n gereklili─čini belirtmi┼člerdir. Bu geli┼čmelerin ard─▒ndan T├╝rkiye Enerji Bakan─▒ÔÇÖn─▒n IrakÔÇÖla olan sorunlar─▒ d├╝zeltmek amac─▒ ile Ba─čdatÔÇÖa yapm─▒┼č oldu─ču ani ziyaret s─▒ras─▒nda; B┘Élgesel Y┘Énetimle yap─▒lan anla┼čmalar─▒n merkezi h├╝k├╝metin onay─▒na tabi olaca─č─▒n─▒ ve petrol sat─▒┼člar─▒ndan elde edilen gelirin % 83ÔÇÖ├╝n├╝ IrakÔÇÖa, % 17ÔÇÖsinin ise B┘Élgesel K├╝rt Y┘ÉnetimiÔÇÖne verilmesi ┼čart─▒yla anla┼čman─▒n ge├žerli olaca─č─▒na dair teklifi Irakl─▒lara sunulmu┼čtur. ┼×u anda b┘Élgeden petrol sevkiyat─▒, in┼čaat─▒ tamamlanmam─▒┼č boru hatt─▒yla de─čil; g├╝n├╝m├╝ze kadar oldu─ču gibi tankerlerle yap─▒lmaktad─▒r. Di─čer taraftan Irak Merkezi H├╝k├╝meti, b┘Élgesel y┘Énetiminin bat─▒l─▒ ┼čirketlerle yapm─▒┼č oldu─ču anla┼čmalara ses ├ž─▒karmamaktad─▒r.

T├╝rkiyeÔÇÖnin ge├žirmekte oldu─ču bu sorunlara ilaveten petrol konusuyla ilgili s─▒k─▒nt─▒n─▒n di─čer bir boyutu ise ABD fakt┘Ér├╝n├╝n ve b├╝y├╝k enerji ┼čirketlerinin yapt─▒─č─▒ lobicilik faaliyetlerinin dikkate al─▒n─▒p al─▒nmad─▒─č─▒d─▒r. Di─čer bir ifade ile yukar─▒da s┘Éz├╝ edilen fakt┘Érlere ra─čmen Erdo─čan ÔÇô Barzani anla┼čmas─▒n─▒n ge├žerlili─či ve bunun ┘Étesinde garanti fakt┘Ér├╝n├╝n de varl─▒─č─▒ ileride s┘Éz konusu olabilir. Nitekim daha ┼čimdiden 29 Aral─▒k 2013 tarihinde B┘Élgesel K├╝rt Y┘Énetimi ile Merkezi H├╝k├╝met aras─▒nda yap─▒lan g┘Ér├╝┼čmeler neticesinde T├╝rkiye ile yap─▒lan antla┼čmalar─▒n bir b┘Él├╝m├╝ ask─▒ya al─▒nm─▒┼č durumdad─▒r. ├ľte yandan son yolsuzluk ve r├╝┼čvet operasyonlar─▒ sonucu HalkbankÔÇÖa y┘Énelik Kuzey Irak y┘Énetiminin T├╝rkiyeÔÇÖden yana olan direni┼či k─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r ve Amerikan bankalar─▒n─▒n kullan─▒laca─č─▒ ┘Énerilmi┼čtir.

Bir hususun alt─▒n─▒ ├žizerek belirtilmesinde fayda g┘Érmekteyim. ┼×┘Éyle ki; T├╝rkiyeÔÇÖnin enerjiye ihtiyac─▒ oldu─ču kadar ve hatta daha fazla Kuzey Irak B┘Élgesel Y┘Énetimi T├╝rkiyeÔÇÖye muhta├žt─▒r. Zaten b┘Élge ekonomik y┘Énden T├╝rkiyeÔÇÖnin bir par├žas─▒ durumundad─▒r.

Netice itibari ile bir taraftan ├ž┘Éz├╝m paketi s├╝recinde me┼črula┼čt─▒r─▒lan PKK ÔÇô Kandil ve bu son yolsuzluk operasyonu kapsam─▒nda T├╝rkiyeÔÇÖnin i├žinde bulundu─ču siyasi kriz, h├╝k├╝met ÔÇô yarg─▒ gerilimi, buharla┼čan k─▒rm─▒z─▒ ├žizgiler ve di─čer taraftan k├╝resel g├╝├žlerin T├╝rkiye ├╝zerindeki hesaplar─▒ dikkate al─▒nd─▒─č─▒nda okun yaydan ├ž─▒kt─▒─č─▒ m├╝┼čahede edilmektedir. Bu tablo kar┼č─▒s─▒nda T├╝rkmen meselesi nas─▒l bir yer tutabilir?
Her g├╝n durumlar─▒ daha da k┘Ét├╝ye giden ve Araplarla K├╝rtler aras─▒nda s─▒k─▒┼čan T├╝rkmenler ciddi bir ├želi┼čki ve aray─▒┼č i├žinde girmi┼člerdir. Ne hikmetse T├╝rkmenler d─▒┼č─▒nda yurti├ži ve yurtd─▒┼č─▒nda her kesimle g┘Ér├╝┼čen Sn. Ba┼čbakan ancak 6 y─▒l ge├žtikten sonra ITC y┘Éneticileri ile ge├žen ay bir araya geldi─činde sat─▒r aralar─▒nda kulland─▒─č─▒ kelime ┘Énem arz etmektedir: ÔÇťBizim i├žin T├╝rkmenlerin ┘Énceli─či vard─▒r.ÔÇŁ Ancak T├╝rkmen halk─▒n─▒n arzulad─▒─č─▒ kar┼č─▒lanmamaktad─▒r.

T├╝rkiyeÔÇÖde baz─▒ ├ževrelerin ve hatta IrakÔÇÖtaki baz─▒ T├╝rkmen siyaset├žilerin de ileri s├╝rd├╝kleri yakla┼č─▒m kapsam─▒nda T├╝rkmenlerin B┘Élgesel Y┘Énetim ile i┼č birli─či yapmas─▒ talep edilmektedir. Dikkat edilirse ileri s├╝r├╝len bu hipotezlerin boyutlar─▒ a├ž─▒klanmad─▒─č─▒ gibi K├╝rt taraf─▒n─▒n da T├╝rkmeneli b┘Élgesi ├╝zerinde haks─▒z iddialar─▒ da kabul edilebilir gibi de─čildir. Ba┼čka bir ifade ile T├╝rkmenler, ├ľzerk K├╝rt B┘ÉlgesiÔÇÖne her ┼čeyden vazge├žerek bir b┘Élge vatanda┼č─▒ s─▒fat─▒yla m─▒ kat─▒lmal─▒, yoksa 1000 y─▒l─▒ a┼čk─▒n b┘Élgenin sahibi konumunda olan T├╝rkmenler ├ľzerk B┘Élgeye siyasi y┘Énden mi ortak olmal─▒d─▒rlar? Bilindi─či gibi K├╝rt y┘Éneticileri, Saddam d┘Éneminde muhalif gruplar i├žinde yer alan T├╝rkmenlere zaman zaman projeler i├žinde yer almalar─▒ konusunda teklifleri olmu┼čtur. O zamanki farkl─▒ siyasi ┼čartlar nedeniyle bu ┘Éneriler kar┼č─▒l─▒ks─▒z kalm─▒┼čt─▒r. Irak toplam n├╝fusunun % 17 veya % 20ÔÇÖlik bir k─▒sm─▒ i├žinde yer alan K├╝rtler, hem ┘Ézerk b┘Élgeye sahip hem de b┘Élgede t├╝m kurumlar─▒yla devlet gibi hareket etmekte ve ayr─▒ca her t├╝rl├╝ haklar─▒ da Irak anayasas─▒n─▒n garantisi alt─▒ndad─▒r. Burada merak etti─čim konu T├╝rkmenlere gelince neden dikkate al─▒nm─▒yor?

T├╝rkmenlerin Musul, Telafer ve DiyalaÔÇÖn─▒n bir b┘Él├╝m├╝ d─▒┼č─▒nda Kuzey IrakÔÇÖtaki n├╝fusu en d├╝┼č├╝k ┼čekilde dikkate al─▒nd─▒─č─▒nda b┘Élgedeki n├╝fus oran─▒ % 30ÔÇÖlar─▒n─▒n ├╝zerindedir. T├╝rkmenlerin, K├╝rt B┘Élge Anayasas─▒nda ortakl─▒k stat├╝s├╝n├╝n kabul edilmesi ve resmi dilin K├╝rt├že yan─▒nda T├╝rk├že olmas─▒, t├╝m siyasi ve k├╝lt├╝rel haklardan yararlanmalar─▒ kayd─▒yla b┘Élgeye kat─▒lmalar─▒ konusu uygun olabilir. Bu da IrakÔÇÖ─▒n federal yap─▒s─▒ i├žerisinde olmak ┼čart─▒yla bir referandum veya daha ┘Énceki yaz─▒lar─▒mda da belirtildi─či gibi T├╝rkmen Meclisi karar─▒yla sonuca ba─članabilir.

Di─čer bir ┘Éneri ├žer├ževesinde ise T├╝rkmenlerin gelece─či 350 milyon n├╝fusu olan Arap D├╝nyas─▒n─▒n bir par├žas─▒ olan Merkezi H├╝k├╝metten yana olmas─▒ndad─▒r. Bilindi─či ├╝zere IrakÔÇÖ─▒n bu d┘Énem h├╝k├╝met veya meclisteki T├╝rkmen k┘Ékenli bakan ve milletvekillerinin yo─čun ├žaba ve katk─▒lar─▒yla Maliki H├╝k├╝meti T├╝rkmenlerin siyasi ve e─čitim alanlar─▒nda gelece─čini ilgilendiren ┘Énemli yasalara imza atm─▒┼čt─▒r. Merkezi H├╝k├╝metÔÇÖin bu yasalar─▒ daha da peki┼čtirmek i├žin IrakÔÇÖ─▒n birli─či ve Federal Yap─▒s─▒ i├žerisinde Arap ve T├╝rkmenlerin hemen hemen yar─▒ yar─▒ya ya┼čad─▒klar─▒ vilayetlerde ├ľzerk bir b┘Élge ihdas edilmesi m├╝mk├╝n olabilir. Bu ba─člamda merkezi h├╝k├╝mete verilecek proje kapsam─▒nda Musul, Kerk├╝k, Diyala illerini kapsayacak bir b┘Élgesel y┘Énetimde T├╝rkmenlerin n├╝fusu % 50ÔÇÖnin ├╝zerinde olacakt─▒r. Acaba T├╝rkiye, ┘Énceli─či oldu─ču ifade edilen T├╝rkmeneli B┘Élgesi i├žin de bir a├ž─▒l─▒m paketine ┘Énc├╝l├╝k eder mi?



Dr. C├╝neyt Meng├╝ Yazarřn di­er yazřlarř (127)...

├ç─░N─░ SANATININ DUAYEN─░ AHMET KERK├ťK VEFAT ETT─░

Hits: 50

K├╝tahyaÔÇÖda ├žini satan─▒n─▒n duayenlerinden Ahmet Kerk├╝k, 91 ya┼č─▒nda vefat etti. Kentte ├žini…

Devamř...

Barzani y├Ânetimi giderek g├╝├ž kaybediyor

Hits: 16

Barzani y├Ânetimi giderek g├╝├ž kaybediyor. Daha ├Ânce havalimanlar─▒nda merkezi y├Ânetimin varl─▒─č…

Devamř...

ITC lideri Salihi, Suriye T├╝rkmen Meclisi heyeti ile g├Âr├╝┼čt├╝

Hits: 15

Irak T├╝rkmen Cephesi (ITC) Lideri Er┼čat Salihi bir konferans i├žin bulundu─ču Gaziantep ┼čehrind…

Devamř...

Muhte┼čem M├╝zik Ziyafeti!

Hits: 26

"Sevdal─▒ ┼×ark─▒lar" adl─▒ konseri Arzu Singer Dede'nin ┼čefli─činde sunan Antalya ├ça─čda┼č T├╝rk …

Devamř...

Kerk├╝k'te DAE┼× ile m├╝cadelede 5 T├╝rkmen ┼čehit edildi

Hits: 33

18 ┼×ubat'ta Kerk├╝k k─▒rsal─▒nda DAE┼×'in 28 Ha┼čdi ┼×abi milis g├╝c├╝ hayat─▒n─▒ kaybetti. DAE┼× t…

Devamř...

Kerk├╝k'te DEA┼×'l─▒ ter├Âristler Ha┼čdi ┼×abi'ye sald─▒rd─▒: 27 ├Âl├╝!

Hits: 23

Irak'─▒n Kerk├╝k kentinde Irak askeri ├╝niformas─▒ giyen DEA┼×'l─▒ ter├Âristler Ha┼čdi ┼×abi milisle…

Devamř...

B├╝y├╝kel├ži Y─▒ld─▒z'dan, T├╝rkmenlere ba┼čsa─čl─▒─č─▒ mesaj─▒

Hits: 20

T├╝rkiye'nin Ba─čdat B├╝y├╝kel├žisi Fatih Y─▒ld─▒z, Kerk├╝k yak─▒nlar─▒nda pusuya d├╝┼č├╝r├╝len T├╝r…

Devamř...

Ben Bir O─čuz T├╝rkmenim

Hits: 65

T├╝rkmeneli aslanlar─▒ var olsun T├╝rkmene tek y├╝ce Allah yar olsun Topra─č─▒ma dikilen g├Âz k├Âr…

Devamř...

IRAK SE├ç─░MLER─░ VE T├ťRKMENLER

Hits: 61

Saddam sonras─▒ Irak ilk defa demokratik bir ortama k─▒smen de olsa kavu┼čtu. IrakÔÇÖ─▒n genelinde e…

Devamř...

Er┼čat Salihi: Kerk├╝k'te PKK ├žeteleri dola┼č─▒yor

Hits: 52

Irak T├╝rkmen Cephesi (ITC) Genel Ba┼čkan─▒ Er┼čat Salihi son g├╝nlerde T├╝rkmenlere kar┼č─▒ d├╝zenl…

Devamř...

Yazarřn šok okunanř

T┘ÇRK─░YE DARBO─×AZDA

Hits: 35634

Irak ve SuriyeÔÇÖde t├╝m taraflar DEA┼×ÔÇÖ─▒n i┼čgal etti─či topraklar─▒n temizlenmesinin ard─▒ndan …

Devamř...

RAKKAÔÇÖYA ARA MI VER─░LD─░?

Hits: 33177

16 May─▒s Washington zirvesi s─▒ras─▒nda ve ┘Éncesinde ya┼čananlar s├╝rpriz olmad─▒. AnkaraÔÇÖn─▒n s…

Devamř...

DEA┼×ÔÇÖTAN SONRAK─░ TEHL─░KE

Hits: 28542

Tarihte ├╝├ž y─▒l ┘Énce bug├╝n, IrakÔÇÖ─▒n ikinci b├╝y├╝k ┼čehri MusulÔÇÖun yan─▒ s─▒ra Selahaddin, …

Devamř...

IRAK MUTABAKATI VE TـRKMENLER

Hits: 28017

1926ÔÇÖda T├╝rkiye, ─░ngiltere ve Irak h├╝k├╝metleri aras─▒nda Ankara Antla┼čmas─▒ÔÇÖn─▒n imzaland─▒…

Devamř...

B├ľL┘ÇNME TARTI┼×MALARI

Hits: 27000

1991ÔÇÖde BM karar─▒yla G├╝venli B┘Élge ad─▒ alt─▒nda IrakÔÇÖ─▒n kuzeyinde kurulan Irak K├╝rt B┘Élge…

Devamř...