1. Skip to Menu
  2. Skip to Content
  3. Skip to Footer
Son gncelleme: 2018-09-18
Facebook Twitter Youtube

Kerkük Hoyrat ve Mânilerinde Millî Duygular-II

Önder Saatçi


Değerli okuyucular,

Dergimizin 56. sayısında, Irak Türkleri arasında hoyrat düzme geleneği içinde dile getirilmiş bazı millî muhtevalı hoyratlarımızdan ِrnekler vermiş; bunlar hakkında bazı değerlendirmelerde bulunmuştuk. O yazımızın, oldukça hacimli olması, dergimizin sayfalarının da sınırlılığı yazının iki bِlüm halinde yayımlanmasını zaruri kıldı.

Hoyratlarımızın, konuları bakımından tasnif edilmesine yarayacağını umduğumuz o yazıda, sِz konusu hoyratlarımızı, bazı alt gruplara ayırmış, bu tekliflerimizin bir tasnif denemsi değil de ileride girişilecek daha kapsayıcı çalışmalara bir başlangıç, bir ilk adım olması temennisini dile getirmiştik. Bu sayıda sizlere yazımızın kalan kısmını da sunuyoruz. Bu bِlümde de birbirinden duygulu ve etkileyici mısralarla dolu hoyratlarımıza yer verdik. Millî varlığımızın belgesi olan ve Irak Türklüğüyle beraber kıyamete dek yaşayacak bu gibi hoyratların gün geçtikçe çoğaldığını da iftiharla sِyleyebiliriz. Bu yüzden, millî muhteva taşıyan hoyratlarımızın ayrı bir antolojide toplanması ve gelecek nesillere ulaştırılması da gereklidir, kanaatindeyiz.

*** *** ***

5. Türklük sevgisiyle düzülmüş mâni ve hoyratlar:

Yukarıda sِzünü ettiğimiz bütün baskılara rağmen Irak Türkleri Türklük sevgisini de açıktan açığa seslendirmekten hiçbir zaman geri durmamışlardır. Bu yolda düzülen hoyrat ve mânilerin, bir dِnem bütün Türkmeneli gençliğini sardığını ve onlara millî kimliklerinin korunmasında mücadele azmi aşıladığını belirtmeliyiz. Aşağıdaki ürünlerde Türklük sevgisi dile getirilmiştir:



Kerküklíyem men ِzím

Kulaġ vér dinne sِzím

‘Eşrêtim Türk’e kurban

Evvel baştan men ِzim



Gelí buġ[1]

Kazan yansa gelí buġ

Türklíğe kan vermeğe

Telâfer’den gelíbuġ[2] (Sadun Kِprülü)



Kerkük Erbil baġları

Altun axar bulaġları

Bizi Türk’e baġlıyan

Su degi[3] kan baġları (Yahya Sıddıkoğlu)



Türkmení

Heq saxlasın Türkmení

Bilmírem suçum neydí

Nenem doġdı Türk mení



Bir Türk mení

Yadlırı bir Türk mení

İstemem ġemde gِrím

Bir Türk’i, bir Türkmen’i



Bütün bunlar, zamanla, Irak Türklerinin dil dünyasında duygu değeri çok yüksek olan Türklüğe ait bütün unsurlara, sembollere, çağrışımlara ve kavramlara (ay-yıldız, bayrak, bozkurt, Turan, vb.) ِzel bir ilgiyi de beraberinde getirmiştir. Bunun yansımalarını aşağıdaki hoyrat ve mânilerde gِrmek mümkündür:

Kerkük’ín bı sarayı[4]

‘Eceb nuksandı neyí?

Bayraġı asılıdı.

Hanı o yuldız ayı?



Yatıp basmaz duz kurtı

Ağacı yer ِz kurtı

Kaxsa parçalar sizi

Oyatmavın bozkurtı (Molla Saqi Hamzalı)



Ay yaraya

Ay daġa ay yaraya

Gِzimi yuldız éttím

Yaşımnan ay yaraya (Ekrem Tuzlu)



Türk eğer

Her güçlüğü Türk eğer

Turan kurmakta ne var

Birlik olsa Türk eğer (R. Mithat Yılmaz)



6. Türklük gururunu yansıtan mâni ve hoyratlar:



Birinci Dünya Harbinden sonra İngilizlerce bir Ortadoğu haritası çizildiği ve bugünkü devlet sınırlarının ortaya çıktığı malûmdur. Bu politika gereği Irak’ın da bir “ulus-devlet” olarak yapılandırılması zamanla Irak’ta yaşayan diğer kavmiyetlerin varlığının inkârına kadar giden bir süreci doğurmuştur. Bu yüzden gerek krallık gerek cumhuriyet dِnemlerinde Irak Türkleri yukarıda değindiğimiz gibi pek çok hak ihlâliyle karşılaşmışlardır. Millî varlıklarının tehdit edildiği bir ortamda yaşayan, her gün bir başka badireyi gِğüslemek zorunda kalan Irak Türkleri bu hücumlara karşı en etkili silâhları olan hoyratları kullanarak Türklük gururunu gür bir sesle haykırmışlardır:



Bír şey sattım baha men

Satmam xaxa daha men

Kerküklíyem Türkman’am

Boyun egmem şaha men (M. İzzet Hattat)

Daġlasalar

Ah etmem daġlasalar

Aslım Türk inkâr etmem

Dilímí daġlasalar (Fazıl Abdullah Tuzlu)



Od içinde

Ot gürler od içinde

Türklíġ semender kuşı

Tِriri od içinde (İ. Hakkı Bayraktar)



Démevin yoxtı Türkman

Yad gِze oxtı Türkman

Bir bir barmaxtan saydım

Torpaxtan çoxtı Türkman (Cumhur Kerküklü)



Yâr adı

Baġrımda var yâr adı

Türkman bir parça kandır

Kannan[5] terix yaradı

Türk mení

Türkmen bissín Türk mení

O elí he keserix

Daġıdırsa Türkmen’í



Geçeríġ yüz bin ilí

Terk etmeríx bı dili

Irak Türk’í, Türkman’ıx

Cihanda herkeş bili



Men Kerkük, Kerkük menem

Yad ifirtse[6] hürkmenem[7]

Yüz ِlsem, yüz dirílsem

He diyerem Türkmenem (Ali Marufoğlu)



Evlerínde var kendí[8]

İçínde un tükendi

Bizde çox igitler var

Yad kolını bükendí (Mılla Saqi Hamzalı)



İçten yaram sِkílmez

Gِzímnen kan tِkílmez

Türk’in Polat kolları

Cihan kaxsa bükülmez





7. Türk dili sevgisini anlatan mâni ve hoyratlar:



Osmanlı sonrasında Irak Türklerinin en ِnemli sorunu ana dilini korumak ve yaşatmak olmuştur. Irak yِnetimleri ister krallık ister cumhuriyet dِnemlerinde, hiçbir zaman, bu kitlenin ana diliyle eğitim alma taleplerini tam anlamıyla karşılayacak bir tutum sergilememişlerdir. Irak Türklerine zaman zaman verilen Türkçeyle eğitim alma hakkı da bir müddet sonra geri alınmış, 2003 yılına kadar bu durum devam etmiştir(ÖS 2012: 16-18). Bununla birlikte, Irak yِnetimleri bu Türk topluluğunun adlandırılmasından başlayarak günlük hayatta hangi dili ve alfabeyi kullanacağına, Türkçe basın yayın ve kültür faaliyetlerine kadar her alana müdahalede bulunmuş; durum giderek bir Araplaştırma politikasına dِnüştürülmüştür. İşte, bütün bu gelişmeler Irak Türklerinin üzerinde derin tesirler bırakmış; çeşitli mâni ve hoyratların ortaya çıkmasını sağlamıştır. Millî benliği en coşkulu biçimde ifade eden bu ürünlerin Türk dünyasında eşi bulunmaz bir yeri olduğu muhakkaktır. Irak Türkleri millî varlıklarının en ِnemli unsuru olan dillerine duydukları aşkı aşağıdaki dِrtlüklerde dile getirmişlerdir:



Dilím dilím

Kes kavın dilím dilím

Men bu dilden vazgéçmem

Olırsam dilím dilím



Kerküklíyem siz bilín

Keserem düşman dilin

Néft tِkíp yandırsalar

Terk etmem Türkman dilín



Mendilímnen

Kan sildím mendilímnen

Parça parça olırsam

Vazgéçmem men dilímnen

Türkoġlı Türkman menem

Asılsam men dilímnen



Bir incísi

Parıldar bir incísi

Bin dilden konışırsav

Türk dilí biríncísí (Muhsin Ardeş)



Bu menim düz dilímnen

Uydırram sِz dilímnen

‘Izrayıl’a can verrem

Ölendem ِz dilínmen

Alışsın

Kíbrít vır mum alışsın[9]

Baba dilín unutsa

Yavrı kimnen alışsın (Fuat Şeyh Mustafa)



Mendilímnen

Sil terív mendilímnen

Koyılsam top ِgíne

Vazgeçmem men dilímnen (Debbağ Samet Bayraktar)



Telâfer gün batışı(r)

Güller dala sarışı(r)

Dillerí Türkman oxır

Bı dil ona yakışı (Selahattin Bayraktar)



Özdí yarım

Asildí ِzdí yarım

Dünyaya degişmerem[10]

Öz dilim ِz diyarım (Fazıl Abdullah Tuzlu)



Dilden men
Qelemnen[11] sen, dilden men
Düşman bı kem 'eqliyle

İster geçim dilden men (Nasıh Bezirgân)



Ay géttí ilím kaldı

Altında kílím kaldı

Kırdılar kol kanatım

Hamd ossın dilím kaldı. (Cumhur Kerküklü)



8. Mustafa Kemal Atatürk’e duyulan sevgi ve hayranlığı dile getiren mâni ve hoyratlar:



Irak Türkleri, anavatan Türkiye’nin istiklâlini temin eden Mustafa Kemal Atatürk’e duydukları sevgi ve hayranlığı da hoyrat ve manilerinde seslendirmekten geri kalmamışlardır. Türkiye’de, Cumhuriyet’in kurucusunu putlaştıran şiir anlayışı Türk şiirinin klâsikleri arasına bir Atatürk şiiri kazandıramamıştır; oysa Irak Türkleri bir kurtuluş kahramanı olarak gِrdükleri, içinde bulundukları esaretten bir gün kendilerini de kurtaracağını ümit ettikleri Mustafa Kemal’i çok daha samimi duygularla yad etmiş, kendi şiir gelenekleri içinde Mustafa Kemal sevgisini aşağıdaki dِrtlüklerde seslendirmişlerdir:



Kemal başa

Taç koymış Kemal başa

Türklerin qere baxtın

Aġ etti Kemal Paşa (Mustafa Gِkkaya)



Kemal derdi

Bende var kemal derdi

İstiqlâl bir gül idi

Onu da Kemal derdi (Mustafa Gِkkaya)



Ata den

Kim vérípti ata den[12]

Türkler yétim degíller

Biz yétímiġ Ata’dan

Kemal için

Gül çiçek Kemal için

Bugün ‘âlem kan aġlar

Mustafa Kemal için



Yana kaldıx

Tutıştıx yana kaldıx

Gerdí ِlím perdesin

Ata’dan, yana kaldıx





Irak Türkleri tarih boyunca millî kimliklerini muhafaza ederek bugünlere gelmiş Türk milletinin Irak coğrafyasına uzanan bir koludur. Bu Türk topluluğunun millî varlığının korunmasında edebiyatın yeri pek ِnemlidir. Bu yazıda verilen ِrnekler de gِstermektedir ki Irak Türkleri, dünden bugüne, yaşadıkları millî heyecan ve felâketleri çeşitli edebî türlerde olduğu gibi, halk edebiyatımızın bu yِredeki en güçlü dalı olan hoyrat ve mânilerde de en ileri ِlçülerde dile getirmişlerdir. Aslında, Kerkük ve çevresinde düğün, bayram, mevlüt, bağ-bahçe, çarşı-pazar, müzikli eğlence meclisleri, ev ortamları gibi, hayatın her anına nüfuz eden hoyrat çağırma ve okuma geleneği Kerküklüler için hayatı tanıdıkları, toplumla kaynaştıkları ve millî kimliklerini buldukları büyük ve kِklü bir mekteptir. Tarih boyunca bu kültür manzumesinden beslenen Irak Türkleri için hoyrat ve mâniler aynı zamanda bir millî hafızadır. Bugün dahi çok canlı bir şekilde hayatiyetini sürdüren hoyrat geleneği daha uzun yıllar Irak Türklüğünü ayakta tutacak en ِnemli kültür kaynağı olacaktır.





İşaretler:



é: kapalı e (e-i arası ses)

ġ: art damak g’si (غ)

ḥ: Arapça ح sesi

í: kapalı i (ı-i arası ses)

’: Arapça ع sesi

q: art damak k’si (ق) [13]

x: hırıltılı h (خ)



KAYNAKLAR:



Demirci, Nefi, Mum Kimin Yanan Kerkük, Kıraçlı yayınları, İstanbul 1976.

Demirci, Nefi, Kerkük Sِnmeyen Ateş Dinmeyen Hasret(2. baskı), Ural yayınları, İstanbul 2011.



Hürmüzlü, Erşat, Kerkük Hoyratlarında ve Manilerinde Türklük Şuuru, Türk Kültürü, Sayı: 62, s. 113-120.



Kaya, Doğan, Anonim Halk Şiiri(2. baskı), Akçağ yayınları, Ankara 2004.

Küzeci, Şemsettin, Kerkük Demek Hoyrat Demektir, Kerkük, Sayı: 12(Ocak 2007), 26-29.



Mahdi, Sarmed, Kerkük Hoyratları ve İcrası, Hacettepe ـniversitesinde sunulmuş yüksek lisans tezi, Ankara 2010.



Nakip, Mahir, Kerkük Türk Halk Müziği, Atatürk Kültür Merkezi yayınları, Ankara 2009.

Paşayev, Gazanfer, Irak Türkmen Folkloru, Kerkük Vakfı yayınları, İstanbul 1998.



Rejioğlu, Abdulhakim Mustafa, Kerkük’ün Sesi Hoyrat, Kardaşlık 7/1-2( Mayıs- Haziran 1967), s. 28-29.



(ÖS) Saatçi, Önder, Irak Türkmen Eğitiminin Kronolojisi, Kardaşlık, Sayı: 54(Nisan-Haziran 2012), s. 16-18.



Saatçi, Suphi, Kerkük’ten Yükselen Ses, Kerkük, Sayı: 4(Mayıs 1998), s. 24-26.



Saatçi, Suphi, Türkmen Dağarcığı(Konumuz Siyasî Hoyratlar), Kardaşlık, Sayı: 22 (Nisan– Haziran 2004), s. 30-31.



Saatçi, Suphi, Hasretin Adı Kerkük, 2. baskı, Ötüken yayınları, İstanbul 2006.

Saatçi, Suphi, Kerkük’ün Sesi Abdulvahit Küzecioğlu, Kerkük Vakfı yayınları, İstanbul 2012.

Terzibaşı, Ata, Kerkük Hoyratları ve Manileri, Ötüken yayınları, İstanbul 1975.

Terzibaşı, Ata, Hoyratlarımızda Siyasî Olaylar, Kardaşlık, Sayı: 20 (Ekim-Aralık 2003), s. 14-15.



Tuzlu, Sermet, Hoyratın Tanımı ve Sosyo-Kültürel İşlevleri, Kardaşlık, sayı: 51, (Temmuz-Eylül 2011), s.41- 42.





--------------------------------------------------------------------------------

[1] buhar

[2] gelmişiz

[3] değil

[4] Bu manide bahsedilen saray Kerkük’teki ünlü Osmanlı kışlasıdır.

[5] kanla

[6] üflerse

[7] ürkmem

[8] depo

[9] yansın

[10] değişmem

[11] kalemden

[12] yem

[13] Bu ses Kerkük ağzında, kalın sesli harflerin ِnünde daima kullanılır. Ancak biz bu yazıda okumayı güçleştirmemek için işareti ince sesli harflerin ِnünde ve çok sınırlı sayıdaki kelimede kullandık.

Önder Saatçi Yazarn dier yazlar (17)...

Barzani ve Talabani'den Kerkük planı

Hits: 39

Türkmen Cephesi Kerkük Teşkilat Sorumlusu Mehmet Seman Ağaoğlu, ABD-Peşmerge ortaklığıyla y…

Devam...

Kardaslik 79

Hits: 1

Devam...

TÜRKMENLERİN ÇÖZÜM BEKLEYEN SORUNLARI

Hits: 62

Türkiye’de yaşayan Türkmenler arasında birliği, sosyal ve siyasal dayanışmayı pekiştirmek…

Devam...

"Kerkük konusunda hiç kimse ile pazarlığa oturmayacağız"

Hits: 81

Birleşmiş Milletler Bağdat Temsilcisi Yan Kobiş ile bir araya gelen Irak Türkmen Cephesi Genel …

Devam...

Türkmenlerden Basra'ya 108 ton içme suyu yardımı

Hits: 49

Kerkük'te Irak Türkmen Cephesi tarafından başlatılan yardım kampanyası kapsamında, içme suy…

Devam...

Kurtulus dergisi 143

Hits: 25

Devam...

Türkmen İstişare Toplantısı Yapıldı.

Hits: 147

Ankara’da faaliyet gösteren Türkmen Sivil Toplum Kuruluşları 2 Eylül 2018 tarihinde bölgedek…

Devam...

Türkmenler küçük ordu kurdu

Hits: 103

Kerkük’ün Haşdi Şabi destekli Irak ordusu tarafından Kürtlerden alınması sonrasında, kent…

Devam...

Irak Meclis'inde "Türkmen Grubu" kuruldu

Hits: 124

Irak Türkmen Cephesi (ITC) Genel Başkanı Erşat Salihi'nin Meclis binasında yaptığı basın to…

Devam...

Irak Başbakanı Haydar el-İbadi: Halkımızın çıkarını İran için riske atamayız

Hits: 57

Irak'ta hükümet kurmak için meclis büyük grubunun kurulmasına değinen İbadi, lideri olduğu …

Devam...

Yazarn ok okunan

HABİB HـRMـZLـ’NـN HATIRALARINDAN,, IRAK TـRKMENLERİNİN YAKIN GEÇMİŞİNE PENCERELER

Hits: 37176

İnsanoğlu, zaman denen ezelî ve ebedî hazineden kendisine sunulan k…

Devam...

HABİB HـRMـZLـ’NـN HATIRALARINDAN BİR YAPRAK

Hits: 33514

Bugünlerde okumakta olduğum, Habib Hürmüzlü’nün, Kerkük Vakfınca yayınlanan yeni kitabı …

Devam...

IRAK TـRKMENLERİNDEN BİR DİLCİ: İHSAN S. VASFİ

Hits: 5423

Irak Türkmenleri Osmanlı Devletinin Irak’taki hâkimiyet asırlarında gayet müreffeh bir hayat…

Devam...

KERKـK HOYRATLARINDA TـRKÇE SEVDASI

Hits: 4316

Kalbinin bütün ızdıraplarını, ruhunun derinliklerinden kopan her feryadı ve sesini dış â…

Devam...

Kerkük Hoyrat ve Mânilerinde Millî Duygular-II

Hits: 4248

Hoyratlarımızın, konuları bakımından tasnif edilmesine yarayacağını umduğumuz o yazıda, s…

Devam...