1. Skip to Menu
  2. Skip to Content
  3. Skip to Footer
Son gncelleme: 2018-07-19
Facebook Twitter Youtube

ERBİL’İN TـRKMEN KİMLİĞİ

IRAK’TA OTORİTE KRİZİ

Ali Kerküklü

ERBİL’İN TـRKMEN KİMLİĞİ
Erbil, Kerkük gibi bir Türk şehridir. Türkmenlerin yoğun yerleşim merkezlerinden biridir. Er-bil şehri altın çağını Erbil Atabeği’nin Türk hükümdarı Muzafferüddin Gِkbِrü (Mavi Kurt) dِ-neminde yaşamıştır. 1438 yılında da Türkmenlerin kurduğu Karakoyunlu Devletinin yِnetimi-ne girmiştir. Erbil, Aşağı ve Yukarı Zab suları arasında kurulmuştur. Musul, Altunkِprü, Bağdat-Basra yollarının kavşak noktasında bulunan şehir, Irak Selçukluları idaresinden sonra 1144 tarihinden itibaren Beytekin hanedanından Küçük Ali'nin ve Erbil Atabeklerinin başkenti olmuştur.

Muzafferüddin Gِkbِrü devrinde (1136-1190) imar edilen Erbil, iki kısımda gelişmiştir. Aşağı Erbil nehir kenarında, geniş bir vadide yayılırken, Yukarı Erbil tepe üzerinde kale içine sıkışıp kalmıştır. Erbil’in merkezinde olan kale, üç mahalleden oluşmaktadır. Doğuda Saray, güney batıda Tophane ve Kuzeyde Tekye (Tekke) Mahalleleridir. Kalenin surları, eski kalıntıları üzerine Gِkbِrü tarafından yeniden yaptırılmıştır.Gِkbِrü'nün evladı olmadığından, vasiyeti üzerine Abbasi halifesine kalan Erbil, Moğol istilasından sonra uzun müddet karışık ve sıkıntılı dِnemler yaşamıştır. 1731'de, Nadir Şah'a karşı uzun süre dayanan kale, şehrin düşmesinden sonra harabe haline gelmiş, 1849'da esaslı bir şekilde tamir edilmiştir. Erbil, Osmanlı dِneminde, 19. yy. başlarına kadar Bağdat'a bağlı bir kaza merkezi olarak idare edilmiştir.

Türk hükümdarı Muzafferüddin Gِkbِrü, devletinin ve saltanatının küçük olmasına rağmen, İslam dünyasında büyük bir üne kavuşmuştur. Aşağı Erbil'de yüksek minareli bir ulu cami (1190 yılında), bir medrese, 4 darul-aceze, dul ve yetim yurtları ile ribatlar yaptırarak şehri mimari eserlerle donatmıştır.Ulaşım yollarının kavşak noktasında bulunan Erbil, 12-15. yy.larda büyük bir ticaret merkezi durumundaydı. 1309 (Rumi) Musul Salnamesi'ne gِre, 4.000 nüfuslu Erbil merkezinde 4 bin nüfus yaşadığını ve bunların Türkçe konuştuğunu , 2 cami, 10 mescid, 6 medrese, 5 sıbyan mektebi, 5 darul-aceze, 1 kışla ve 3 hamam bulunuyordu. Kale içindeki Kale Camii, Hacı Molla İbrahim Camii, Ömerağa Medresesi ile Şeyh Şerif Tekkesi halen kullanılmaktadır.Erbil’deki en ِnemli tarihi kalıntılar, Erbil Kalesi, Kapalı Çarşısı, Seyit Ahmet tepesi ve Ulu Camii (Muzafferiye- Çِl) Minaresi’dir. Erbil’de Türk mührü eser aramaya gerek yok. Erbil’de her şey, Erbil’in kendisi Türk mührü.

Aralık 2005’in son haftasında Arapça yayın yapan Lübnan Televizyon kanalı anb’de Türk şehri Erbil hakkında bir televizyon programı yayınlanmıştı. 1190’da Erbil Atabeyliğinin Türk hü-kümdarı Muzefferüddin Gِkbِrü (Mavi Kurt) tarafından yaptırılan camii tamamen yıkılmasına karşılık minaresinin büyük kısmı sağlam olarak günümüze kadar gelebilen ve Erbil’in kaleden sonra en ِnemli tarihi yapısı olan bu eser hakkında (Muzafferiye olarak adlandırılan çِl mina-resi), anb televizyonu kanalının sunucusuna kendini Kürt tarihçisi olarak tanıtan biri, “Muzaffe-riye minaresinin motiflerine dikkatlice bakınız, tamamen Kürt motifiyle yapılmıştır” diye anlatı-yordu. Tarih bu kadar çarpıtılabilir mi? Camii ve minare motiflerinde Kürt motifi var mıdır?

Selahattin Eyyubi’nin (Muzefferüddin Gِkbِrü’nün eniştesi) Kürt olduğunu iddia ediyorlar. Oğulları ve kardeşlerinin adlarına baktığımızda ِz be ِz Türk adlarıdır. Acaba bu iddialara ta-rihçiler ne diyor. Irak’ta Babillilerin yaptığı Babil’in asma bahçelerinin Kürtler tarafından yapıldı-ğını ileri sürüyorlar. Yarın FatihSultan Mehmet’in de Kürt olduğunu iddia ederlerse kimse şaşır-masın. Zira tarihsizler, yapay geçmiş yaratmaya çalışıyorlar. Kürt tarihçileri ve aydınları bir da-la tutunmak ve yeni bir tarih yaratmak istiyorlar, ama tarihi dayanakları yok ve iddialarını da hiçbir tarihi kaynak doğrulamıyor. Yapabildikleri tek şey, başka milletlerin tarihi şahsiyetlerini ve kültürel varlıklarını kendilerine mal etmeye çalışmak.

Kürtler şimdi de yeni bir tiyatro oyunuyla ve tarihi gerçekleri çarpıtarak ِz be ِz Türkmen şehri Erbil’in adını Kürtleştimek için Hewler diye değiştirdiler, neden mi ? Çünkü Kaynaklarda ve arşivlerde Erbil’in Türkmen olduğunu yazıyor. 1976 yılında diktatِr Saddam Hüseyin Türkmen şehri Kerkük’ü Araplaştırmak için adını Al-Tamim olarak değiştirmişti. Kerkük’ün adı değişti mi ? Değişmedi, şimdi Saddam nerede ! Zindanlara atsalarda, kanımızı dِkselerde, Erbil hep Erbil Kalacaktır. Bu tarih hırsızları Türkmen Şehri Erbil’in adını değiştirmekle kendilerini ele vermiyorlar mı ? Sizce tarihi olan bir toplum bu gibi dayanıksız ve gülünç işlere tenezzül eder mi ? Yorumu sizlere bırakıyoruz.






Erbil, Irak Türklerinin folklor ve halk edebiyatı bakımından çok zengin merkezlerinden biridir. Geleneklerine ve gِreneklerine sıkı sıkı bağlı olan Erbil Türkmenleri, uzun hava türünden olan hoyrat ezgileri ve Türküler bakımından da renkli bir yِredir. Özellikle Erbil’in en büyük ses sa-natçısı olarak ün yapan Şahaba (1885 – 1945)’dan sonra rahmete kavuşan Muşko adı ile de tanınan Şevket Sait (1915 – 1990), Erbilli Haydar Abdurrahman (1926 – 1986). Bütün Irak Türkleri tarafından çok sevilmiş okuyucular idi. Ayrıca Hacı Cemil Kapkapçı (doğ. 1904), Faik Bezirgan (doğ. 1918), Mehmet Ahmet Erbilli (doğ. 1933) ve Yunus Hattat (doğ. 1933) gibi de-ğerli ses sanatçısı ve bestekarlar yetiştirmiştir.

Tarihte de ün yapmış olan Erbil’in eski çağlardan beri varlığı biliniyor. Irak’ta yurt edinen Türk-menlerin de ilk kalesi Erbil sayılır. Hatta ve hatta Irak’ta Türklüğün çatısının ilk defa Erbil’de ku-rulduğunu sِylemek daha doğrudur. Onun içindir ki Erbil ve onun Türkmen kimliği Irak’ta ya-şayan her Türkmen vatandaşın en büyük ِvünç kaynağı olmuştur.

Kerkük’teki demografik yapının Kürtler tarafından değiştirilmek istenmesinin nedeni, aynı po-litika daha ِnce Türkmen Şehri Erbil’de uygulandığı için biliniyordu. Amaç, gelecekte yapıla-cak olan herhangi bir nüfus sayımında üstünlüğü sağlayarak avantajlı bir durumu yakalamaktı. Bِylece rahatlıkla Kerkük’ün bir Kürt kenti olduğunu iddia edip ve Kerkük petrollerine el koyabileceklerdi. Nitekim 1. Kِrfez Savaşı’ndan sonra Kürt grupların kontrolüne geçen Türkmen Şehri Erbil’de de aynı planı başarıyla uygulamışlardı. 1991’den beri Erbil şehrini Kürt-leştirmek amacıyla yürütülen demografik yapıyı değiştirme politikaları semeresini vermiş ve bugün gelinen noktada Kürt nüfusu Türkmenlere yaklaşmaktadır. Erbil’de Türkmen kimliğini silmek için yoğun şekilde çalışmalar sürmekte. Erbil’in en eski yeri olan kale içerisinde yer alan ve Türkmenlerin yoğun şekilde yaşadığı yerler boşaltılmıştır. 2005 Seçimlerinden bir kaç gün ِnce şehrin Türk olduğunu kanıtlayan kitapların olduğu kütüphane yakılmıştır.


Türkmen Şehri Erbil Diktatِr Saddam’dan Barzani’ye Hediye

Mayıs 1994’te KDP ( Mesud Barzani) ve KYB (Celal Talabani) arasında kanlı bir çatışma baş-ladı. Çatışma nedeni Habur Sınır Kapısı’ndan elde edilen gelirin paylaşılamamasıydı. Kürtler arasında bu çatışmalar ve birbirini boğazlamalar yıllarca devam etti, bu çatışmalar sonucunda binlerce Kürt ِldü.

Irak Türkmenleri 1. Kِrfez Savaşı sonrası maruz kaldıkları katliamların bir yenisini de, 31 Ağustos 1996'da Erbil’de yaşadı. Güvenlik bِlgesi içinde olan Türkmen şehri Erbil, silah zoru ile Talabani’nin kontrolünde iken, Barzani, Saddam'la gizli işbirliği yapıp Talabani'yi Erbil'den çıkarma planını uyguladılar. Erbil'de bulunan Irak Türkmenlerinin ِnde gelen insanlarını, Barzani'nin peşmergeleri ve Kürt Kıyafeti giyimli Irak muhaberatı ( Irak istihbaratı) tarafından, sığındıkları büro ve evlerden alınarak Bağdat’a gِtürülüp, vahşice katledildiler. Olaylarda Türkmen kurum ve kuruluşları, enformasyon, siyasi, yardım, radyo ve televizyon, matbaa ve Türkmeneli gazetesi büroları, ayrıca 22 Türkmen okulu yağmalanarak tahrip edildi.

Irak Başbakan Yardımcısı Tarık Aziz, 31 Ağustos 1996 tarihinde yaptığı açıklamada "22 Ağustos 1996 tarihinde Mesut Barzani, Irak Cumhurbaşkanı Saddam Hüseyin'e bir mektup gِnderdi. 17 Ağustos 1996 tarihinden beri Celal Talabani güçleri ile İran tarafından Çoman ve Sidekan bِlgeleri ciddi saldırılara maruz kalmışlardır. Mesut Barzani mektubunda; bu olay çok büyük bir planın başlangıcıdır. Bu hususta zat'ı alinizden Irak ordusuna emir verip tehlike saçtıran yabancı güçlerle, işbirlikçi Celal Talabani'nin ihanetine de son vererek Irak ordusunun Erbil'e girmesini rica ederiz."

Mesud Barzani’nin Irak hükümetiyle temasa geçmesi ABD’yi telaşlandırmıştı. ABD Dışişleri Bakan Yardımcısı R. Pelletreau, Mesud Barzani ve Celal Talabani’ye birer mektup gِndere-rek çatışmalara son vermeleri çağrısında bulundu. ABD iki Kürt grubunu 30 Ağustos’ta Lond-ra’ya davet etti. Londra’daki ABD büyükelçiliğinde yapılan gِrüşmede bir ilerleme kaydedile-medi. 31 Ağustos 1996 günü Irak ordusu Barzani’nin isteği doğrultusunda saldırıya geçti. Irak’ın 10. zırhlı tugayı, 40 bin askeri, tankları, uçak savarları ve her türlü silah donanımıyla Ta-labani’nin elinde olan Türkmen Şehri Erbil’i kuşattı. Kısa sürede Erbil’i Talabani peşmergeleri-nin elinden aldı. Telefona sarılan Talabani, Dışişleri Bakanı Yardımcısı Pelletreau’yu arayarak ABD’nin müdahalede bulunmasını istiyordu. 2 Eylül’de Irak ordusu Erbil’den geri çekilerek bu-ranın denetimini Mesud Barzani ve KDP’li peşmergelere bırakıp giderken Erbil’deki her yere Irak bayrağını asmıştı. Olan yine Türkmenlere olmuştu. ABD’nin işbirlikçileri ve İsyancıları ce-zalandıması beklenen Saddam’ın hedefinde Türkmenden başka düşman yoktu. Irak istihbara-tı, Kürt kıyafeti giymiş KDP peşmergelerinin yardımıyla yüzlerce Türkmeni tutuklayıp, kurşuna dizdi ve bir kısmını da Bağdat’a gِtürdü, akıbetleri ise bugüne kadar meçhul kalmıştır. Kürtler her zamanki gibi Türkmenlerin siyasi parti,kurum,kuruluş ve okullarını yağmalayıp talan ettiler. Erbil’de Türkmenlere yapılan bu katliam, Irak'ın devrik Devlet Başkanı Saddam Hüseyin'in idam cezasına mahkum edildiği Duceyl davasına konu olan olaydan farklı değildir, Davada Saddam 148 Şii'nin ِlümünden sorumlu tutuldu.Türkmenlerde bu katliamın peşinde olacaklardır ve bu olaydan sorumlu olanlardan mahkemelerde hesap soracaklardır.Kimsenin hakkı kimsede kalmayacaktır.Türkmenlere yapılan bu katliamın hesabını mutlaka ِdeyeceklerdir, diktatِr Saddam Hüseyin’in ِdediği gibi.

Bu sırada Celal Talabani, hiçbir çağrıya kulak asmayarak Mesud Barzani ile her türlü diya-logu reddediyordu. “Barzani haindir.” diye avazı çıktığı kadar bağırıyor ve: “O, Bağdat’ın ajanı-dır. Efendisiyle gِrüşmeyi tercih ederim.” diyordu. Kimin kimi hain ve ajanlıkla suçlamaya hakkı vardı? ”Karga kargaya, yüzün kara” diyordu. Zaten Mesud Barzani ve Celal Talabani, Kürtler arasında isimlerinin ِnünde taşıdıkları sıfatları olan hain, işbirlikçi anlamına gelen Cahş diye anılmıyorlar mı? Cahşın cahşa sِz sِylemeye hakkı var mıdır? Belki tek bir şey sِyleye-bilirler: Acaba hangimiz daha büyük cahştır?


“BİR TـRKMEN ŞEHRİ ERBİL’İN TARİHÇESİ”1

“Erbil, Zağros Dağları’nın batı eteklerinde Büyük ve Küçük Zap nehirlerinin arasında Mu-sul–Bağdat yolu ile Anadolu ve İran’dan gelen başlıca kervan yollarının birleştiği askeri ve tica-ri açıdan ِnemli bir noktada yer alır2. Kuzeyinde Türkiye ile Musul’un bir kısmı, Güneyinde Kerkük, Doğusunda İran ve Süleymaniye, Batısında Musul ile sınırlanmıştır. Yüzِlçümü 15.870 km ve 1957 yılı sayımına gِre nüfusu 272.527’dir. Bağdat’ın 350 km kuzey doğusunda yer alan Erbil, çok eski bir şehir olup M.Ö. 2000’lerde Sümer yazıtlarında “Urbelü” ve “Er-bul” olarak geçmektedir. Babil ve Asurlar zamanında adı iki kelimeden ibaretti: “Arba-iylü3 Erbil’in ortasında bulunan Erbil Kalesi eski tarihli kaynaklarda “Erbaelü” olarak zikredilmektedir ve şehrin büyük bِlümünü kapsar. Kale, şehrin yeni kurulan bِlgesinden 39 m yüksekliktedir. Muhkem ve sağlam surla çevrili olan kalenin iki kapısı vardır. Bu ِzellikleriyle (Halep kalesine benzemektedir). Osmanlı zamanında yapılan kalenin kapalı çarşısını Muzafferüddin Gِkbِrü yaptırmıştır. Doktor Efez, Erbil Kalesini şِyle tanımlamaktadır:
“Aynen Kerkük Kalesi gibidir. Bir yüksek yuvarlak tepe üzerine kurulmuş ancak Kerkük Kalesi’nden 20 feet (fit) daha yüksektedir. 60 bin m2 bir alanı kapsar ve içinde tophane, tekke ve saray, üç de mahalle vardır”.4
Kale içinde 4.000 ev bulunmakta olup ana dil olarak Türkçe konuşulmakta idi.5 Kerkük ve Erbil bِlgesini yurt edinen Haclu kabilesi ve Doğan topluluklar.6 bu Türklerdendi. Eski yabancı ve Arap kaynaklarında ve komisyon raporlarında Erbil şehir halkının Türk olduğuna dair birçok belgeye rastlanmaktadır.

Bir gezgin, Kerkük’ü güzel ve muazzam bir şehir olarak tanıtmış ve halk arasında yaygın olarak kullanılan dilin Türkçe olduğunu vurgulamış, Erbil’in de her bakımdan gerek doğa ge-rekse insanları ve sosyal hayat bakımından Kerkük’e benzediğini ifade etmiştir.7 Erbil’in Siyasi valisi W. R. Hay, “Belli bir şerit üzerinde bazı şehirler vardır. Bu şehirlerde yerleşik vatandaşlar Türkçe konuşurlar. Kerkük şehri de Türklerin yoğun olduğu merkezdi. 1.Dünya Savaşı’ndan ِnce nüfusu 30 bin olan şehrin etrafında da Türkçe konuşulan bir çok kِy vardı.” Yazar kitabı-nın başka bir yerinde ise “Halkının Türkçe konuştuğu ِnemle zikredilmesi gereken iki ayrı yer-leşim yeri de Erbil ve Altunkِprü’dür”,8 şeklinde ifade de bulunmaktadır. Bir Arap yazarı ise Erbil için “Son dِnemde Osmanlı kalesi hâlen şehrin ortasında olup üç yerleşik mahallesi mevcuttu. Bunlar Doğuda Saray, Güneybatıda Tophane ve Kuzeybatı’da Tekke’dir.” Yerleşim adlarından da anlaşıldığı üzere Erbil’in Türklerle meskun bir şehir olduğu anlaşılmaktadır. Prof. Dr. Hüseyin Fadıl “Musul Meselesi” adlı kitabında ise Kerkük ve Erbil’in Türk nüfuslu olduğunu tespit etmiş ve milattan sonraki Türk yerleşim bِlgelerine komşu şehirlerin de asıl menşeleri-nin Türk olduğunu ve bِlgede en popüler kişilerin Türk olduğunu teyit etmiştir ki bu şehirlerin-den biri de Erbil’dir. Bunun yanı sıra Kerkük’teki hükümet kontrolündeki tek resmi gazetenin de Türkçe olduğu resmi yazışmaların da Türkçe ve Arapça olduğu yine tespitleri arasındadır.9 Yabancı müelliflerden Feric, eserinde, “Tikiri kasabası ve civarı Kürt iken Mendeli, Bakuba, Şehriban, Bende ve Erbil kazaları İlhanlılar zamanından kalma Türklerle meskun idi. Diğer un-surların tazyiklerine rağmen milli lisanları ve vicdanlarını tamamıyla kaybetmemişlerdi.”10 şek-linde ifadede bulunmuştur.
Başka bir kaynağa gِre ise: Dicle’nin doğusunda Musul-Bağdat anayolunun çevresindeki yerleşim birimlerinden 1920’li yılların başlarında Altunkِprü bütünüyle, Erbil, Karatepe, Tuzhur-matu, Taza Hurmatu, Tavuk ve Kerkük, çoğunlukla Türklerin yaşadığı kentler olup bunun dı-şında Kifiri, (Salahiye) ve Hanakin’de de ِnemli miktarda Türk bulunmakta idi.11 Komisyon İn-celeme raporlarında (s.39) nüfus bilgileri ile ilgili olarak açıkça bilgi verilmektedir: Erbil kentin-deki yedi mahalleden beşinin muhtarının Türk olduğu birinin yarı Türk yarı Kürt, birinin ise Ya-hudi olduğu belirtilmektedir. Bundan da Erbil kentinin büyük bir çoğunluğunun Türklerden oluş-tuğu anlaşılmaktadır. Nitekim İngiliz yazışmalarında da genellikle Erbil’in bir Türkmen kenti ol-duğu belirtilmektedir. Yine aynı komisyon raporlarında geçen Irak nüfus verilerinde Erbil Liva-sında 2.780 Türk’ün yaşadığı ileri sürülmektedir. Liva (kent) merkezi dışında hiçbir yerde Türk olmadığı varsayılsa bile ki bu varsayım yanlış olur, yine de kent merkezinde yaşayan Türklerin sayısının 4-5 kat fazla olması gerekmektedir.12 “Münş’ü Bağdadi” adlı eserde Erbil kalesinde 4.000 ev bulunduğu ve ana dillerinin de Türkçe olduğu bildirilmektedir.13 1919 yılında İngiliz Yazarlarından Wilson, Noel’in yazdığı kitapta Erbil’in bir Kürt kenti olduğu yolundaki savının da gerçeği yansıtmadığına, kent nüfusunun çoğunluğunun Türk soylu olduğuna ve kentte Türkçe konuşulduğuna dikkat çekmektedir. 06.12.1919’da İngiltere’nin Hindistan Bakanlığı, düzenledi-ği toplantıda, katılımcılardan Albay Leachman, Bir Türkmen şehri olan Erbil’in kesinlikle Kürt yِnetimini yeğlemeyeceği gِrüşünde idi.14 Margaret Bainbidge “Dünya Türkleri” adlı kitabında (s.163): “Bazı kuzey kentlerinde Türkmenlerin Kürt nüfusu içindeki payları değişmiştir. Bazı Türkmenler Bağdat, orta ve güney Irakta ki kentlere gِçmüşlerdir. 30-40 yıl ِncesine kadar büyük Türkmen nüfusa sahip Kerkük, Erbil, Hanekin gibi kuzey kentlerine de Kürtler ve Arap-ların iç gِçleri olmuştur. 30 yıl ِnce Kerkük’te pek az Kürt vardı ve kent sakinlerinin büyük ço-ğunluğu Türkmen’di. Bunun gibi 1958 yılına kadar Erbil nüfusunun %75’i Türkmendi.15 Türk-men toplulukları Irak’ın Kuzey dağlarının eteklerinde ve Bağdat, Musul eski karayolu boyunca bir dizi kent ve kِyde yaşamaktadırlar. Bu yerleşim birimleri arasında Karatepe, Kifri (Salahi-ye), Tuzhurmatu, Tavuk, Kerkük, Altunkِprü, Erbil ve Musul ِtesinde de Telafer bu merkez-lerdendir.16
Tarihi bakımdan Irak’ta Türklüğün çatısı ilk ِnce Erbil’de kurulmuştur. Gِkbِrü dِnemine ait kalıntılar bulunmaktadır. Kentte Türk adı taşıyan mahallelerin olması ve halkının da kendile-rine has ِz Türkçe şiveleri kullanmaları şehre Türk damgası vurmuştur.
Büyük Selçuklu İmparatorluğu’nun yıkılışından sonra Erbil’de Zeyneddin Küçükoğulları (1144-1233), Musul’da Atabeyler ve Kerkük’te Kıpçakoğulları adını taşıyan Türk beylikleri ku-rulmuştur. Erbil, 1190’dan 1233’e kadar geçen yıllarda hüküm süren Muzafferüddin Gِkbِrü zamanında altın çağını yaşamıştır. Bِylece bِlgeye 1514’e kadar Türk hanedanları hükmet-miştir.17
Osmanlı devrinde ise Yavuz Sultan Selim dِneminde Bıyıklı Mehmed Paşa (1518) Mar-din’i fethetti. Sonra Bedri Bey’in yardımıyla Musul Osmanlı hakimiyetine girdi. Musul ile bera-ber Telafer, Sincar, Hasankeyf, Ormu, Oşnu, Erbil ve İmadiye, Osmanlı Devleti’ne bağlan-dı.18 Bِylece bu dِnemde Diyarbakır, Irak’ın kuzeyi, Erbil ve Kerkük sancakları ile Irak-ı Arap Bağdat Eyaleti, Düleyim ve Divaniye sancaklarını kapsayan bِlge Mehmed Paşa tarafından Osmanlı Devleti sınırlarına katılmıştır. Bِylece Safavilerin en kıymetli topraklarından 121.000 km’lik kısım ve Musul, Erbil ve Kerkük Osmanlı topraklarına katılmış oldu. Bu dِnemde Irak’ın kuzeyinde Türkmenler çoğunluk, Arap ve Kürtler azınlık konumunda idiler.19
Kanuni Sultan Süleyman’ın Irakeyn Seferi (1534) dِnüşünde Gِktepe’de iken Erbil’e Das-nı Hüseyin Beyi tayin etmiştir.20
1529’da Erbil, Bağdat’a bağlanmıştır.21 1560 yılında Erbil, Kerkük ve Şehri-zor’un birleşme-si için hüküm gِnderilmiş,22 1568’de Şehrizor’a bağlanmıştır.23 H 977 1569 yılında Şehrizor sancağına Erbil Beyi Bege Bey tayin olmuştur.24 (Ayni Ali Efendi Risalesi’nde Şehrizor Eyale-tinde, Kerkük Sancağı’na bağlı olarak gِsterilmektedir.)25
17. yüzyılda Erbil Sancağı iki kısımdan ibaretti; tepe üzerinde kale ve diğeri de düzlük kı-sımdaki idi. Şehir surlarla çevrili idi. Akarsular bakımından zengin olan şehirde iki kehriz ve bir cami vardı. Erbil kalesinin çevresi bir hendekle çevrili idi. Nehrin ikiye bِldüğü şehrin halkı zi-raatla meşguldü.26
18. yüzyıl başlarında Kerkük, Erbil, Kِysancak, Şarabazar, Revanduz ve Harir sancakları Musul eyaletinden ayrılarak Şehrizor adıyla Merkezi Kerkük olan yeni bir eyalet kurulmuştur. 1850’de Musul, Bağdat Eyaleti’ne bağlı bir mutasarrıflık, 1867’de ise Şehrizor yine Bağdat’a bağlı bir sancak düzeyine indirilmiştir.27 Aynı yıl Musul tekrar vilayete tahvil olunarak Kerkük (Şehrizor) de Musul’a ilhak olunmuştur.28 1897’de Erbil, Musul vilayetinde Kerkük Sancağına kaza olarak bağlanmıştır.29

20. yüzyılın başlarında eski büyük vilayetlerin yerine teşkil olunan sancaklar (liva) esas alındığında Erbil de bu sancaklar arasında yer almıştır.30 Daha ِnceden kaza düzeyine indiri-len Erbil’in 1919’da eyalet yapılmasıyla tekrar Osmanlı modeline dِnülmüştür.31
Ekonomik yِnden Erbil 1600’lerin üçüncü çeyreğinde Musul’la aynı düzeyde idi. Erbil, Kerkük, Zaho gibi kasabaların geçim kaynağı olan hayvancılık ve tarım, buna bağlı olarak de-ri, et, yün ve tarım ürünleri sadece kendi şehirleri için değil bِlge için de ِnem arz ediyordu.32 Bunun yanı sıra Musul, Erbil, Altunkِprü, Kerkük ve Hanekin’de bazı Türkmenler ticaret ya-parken bazıları da küçük zanaat, küçük esnaflıkla uğraşmakta idiler. Bir kısmı ise mesleklerini icra etmek veya memuriyet için Irak’ın değişik şehirlerine gِç etmişlerdir.33

Erbil’de Türkmen kültür ve sanatının kِklü ve zengin bir geçmişi vardır. Türkmen folkloru ve sanatı açısından da ِnemli bir yerleşim birimi olan Erbil bir çok şair ve edebiyatçı yetiştirmiştir. Bunlar arasında Cercis, Mail (Abdi), Garibi, Nesrin Erbil yıllarca Erbil’de Türkmenlerin kimliği ve varlığının korunması için mücadele etmişlerdir. Erbil’de 1970 yılında Türkmen Türkçe’siyle eğitime başlanmıştır.34 1980’de Kerkük ve Erbil’de Araplaştırma kampanyası çerçevesinde buralarda yapılan Türkçe eğitime son verilerek, Türkçe eğitim yapan okullar kapatılmıştır. Hâl-buki 1922’de Irak’la İngiltere arasından yapılan anlaşmanın 3. maddesi gereğince Anayasada vatandaşlar arasında fark gِzetilmemesi, okullarda ana dilde tahsil gِrülmesi teminat altına alınıyordu. Bu prensipleri gِz ِnünde tutan hükümet, 1925 yılında yayınladığı ilk anayasa met-nini Arapça, Türkçe ve Kürtçe olarak basmış, 1931 yılında yayımlanmış olan “74” numaralı “yerli diller” kanunu ile tespit edilmiştir. Bu kanun gereği başta Kerkük ve Erbil olmak üzere bazı Türkmen bِlgelerinde muhakemenin Türkçe olarak yapılması kabul edilmiştir. Türkmen-lerin çoğunluğu teşkil ettiği okullarda da eğitimin tamamen Türkçe yapılması kararlaştırılmış-tı.35 Son olarak, Dizayi, Erbil’de asıl millet unsurunu Türklerin teşkil ettiğini yazarken neden bir gurup Kürtün kendi aralarında ve ِzel gِrüşmelerinde Türkmence konuştuklarını izah edeme-mektedir. Kaldı ki bu bağlamda asil ailelerin adlarına ِrnek verirken Avcılı ve Doğramacı gibi ailelerin adlarını zikrederken bunların da Kürt olduğunu sِylemekte bir mahzur gِrmemiştir.36

Yüksek Öğretim Kurulu'nun kurucu başkanı, Hacettepe ـniversitesi ve Bilkent ـniversitesi kurucusu rahmetli Prof. Dr. İhsan Doğramacı Erbillidir . 3 Nisan 1915'te Irak'ın Erbil kalesinde doğan İhsan Doğramacı, İlk tahsilini Erbil’de Türkçe Yaptı. Lozan antlaşmasına gِre Irak’ın Türk şehir ve kasabalarında eğitimin Türkçe yapılması gerekiyordu. Bu sebeple İhsan Doğra-macı tahsilini Türkçe yapmış oldu. Ondan sonra İngilizlerin baskısı üzerine Lozan antlaşması-nın bu şartı gِz ardı edilerek Türkçe eğitim yasaklandı. Bunun üzerine İhsan’ı ailesi orta tahsil için Beyrut’a, yüksek tahsil için İstanbul’a gِnderdi. İstanbul ـniversitesi Tıp Fakültesini 1938’de birincilikle bitirdi.Londra'da 1971'de Kraliyet Tıp Koleji üyeliği yapmış, Ankara ـniversitesi Tıp Fakültesinde 1947-1954 yılları arasında ِğretim gِrevlisi, doçent ve profesِr olarak hizmet vermiştir. 1963-1965 yılları arasında Ankara ـniversitesi Rektِrlüğü'nde bulunmuştur. Prof. Dr. Doğramacı, ODTـ Mütevelli Heyet Başkanlığı (1965-1967), Hacettepe ـniversitesi Rektِrlüğü (1967-1975), Tıp ve Sağlık Bilimleri Milli Konseyi Başkanlığı (1974-1981) yapmıştır. Doğramacı, Yüksek Öğretim Kurulu'nun ilk başkanlığını (1981-1992) da üstlenmiştir. Değişik üniversitelerden fahri doktora unvanı verilen Doğramacı, birçok uluslararası akademi ve pediatri cemiyeti üyesiydi.

Prof. Dr. Doğramacı'yı akademik camia için ayrıca ِnemli kılan, 1985'te Türkiye'nin ilk ِzel üniversitesi Bilkent ـniversitesini kurması ve diğer birçok üniversitenin kurulmasına da destek vermesi olmuştur. İhsan Doğramacı, uluslararası birçok kuruluşta ve ِrgütte onursal başkanlık, başkanlık, yِnetim kurulu üyeliği, üyelik, danışmanlık gِrevlerini de yürütmüştü. Çok sayıda makalesi ve kitapları yayımlanan Doğramacı, ulusal ve uluslararası düzeyde birçok ِdül kazanmıştır.




Soru: Sizin Irak yerine Türkiye’de yerleşmenizin sebebi nedir?
Cevap: Bütün Erbilliler gibi ben de Türk ailesine mensubum. Anamın, babamın, dedeleri-min, ninelerimin evde konuştukları dil Türkçe idi. İngilizlerin baskısı ile okullarda Türkçe eğitim yasaklanınca tepki olarak ailem beni Beyrut’a sonra da İstanbul’a okumaya gِnderdi. Aslında milletlerin türünü bildiren en başta gelen husus hatta unsur evde konuştukları dildir.
Soru: Türkmenlere bir mesajınız var mı?
Cevap: Irak’taki Türkmenler bulundukları bِlgenin bütünlüğünü bozmamalı, ِte yandan dil-lerini muhafaza edip geliştirmeleri ve bu sebeple Türkçe eğitim veren ilk okulların açılması için yerel otoritelerle (Erbil’de) temasa geçmeli ve bunun sağlanması için çalışılmalı.”


Türkmen Erbil

Adını tarih yazmış bağ-ı gülistan Erbil
Seninle güveniriz canımız kurban Erbil
Bizden uzak olsan da gِzde gِnülde varsın
Kerkük ile birlikte ateşte yanan Erbil
Tarih boyu var oldun bize yolu gِsterdin
Yatma bunca gafletle gel artık uyan Erbil
Şereftir millet için gece gündüz çalışmak
Dillerde adın senin olmuştur destan Erbil
Hiç korkmadan çalıştın yadlara baş eğmeden
Kükre atıl meydana kahraman arslan Erbil
Adın silinmez inan doğar altın güneşin
Uğrunda can vermişiz kalene hayran Erbil
Karakoyun Akkoyun Gِkbِrü’nün yurdusun
Sultanların gِnlünde taht kuran canan Erbil
Suyun toprağın temiz mert yiğit erlerin var
Sende yadlar barınmaz nüfusun Türkmen Erbil
Sadun Kِprülü





Araştırmacı-yazar Dilşat Terzi’nin “Erbil’de Türkmen Gerçeği” yazısında, güzelim Erbil şehrini bakın nasıl anlatıyor: “Dün Erbil kapalı çarşısına yolum düştü. Eşim ve çocuklarımla birlikte bir şeyler almaya gittik. Kala kapısının hemen karşısındaki Bakkallar çarşısına girdik.
İlk anda gِzüme bir şeyler çarptı. Buradaki esnafın kimi eski mesleğini koruduğunu, kimilerinin mesleğini değiştirdiğini gِrdüm. Bu çarşıda genellikle Irak çapında meşhur olan Erbil peynir ve yoğurdu satılır.

Fakat bazı esnaf artık eski mesleğinden vazgeçerek süt ürünleri satmıyorlar, bunun yerine dükkanlarını beyaz eşya veya elektrik malzeme tezgahına dِnüştürmüşler. Yani burada bir meslek değişimi sِz konusudur. Bu bِyle olunca çarşının çehresi de değişiyor. Artık burada o nefis Erbil peyniri ve yoğurdunun koksunu fazla almıyor insan.
Erbil kapalı çarşısındaki esnafın hepsi olmasa da yüzde yetmişi Türkmen'dir. Ben bunu şimdi için sِylüyorum. Bu oran yetmişli ve seksenli yıllarda yüzde doksanın üzerinde idi. Bu çarşıda yetişip büyüyen birisi olduğum için bunu rahatça sِyleyebiliyorum.
Çarşıda rahmetli babamın terzilik dükkanı vardı. Yanlız babam değil amcamın da dayı ve teyzioğullarımın da dükkanları vardı.

Erbil'deki ِnemli mesleklerin hepsi Türkmenler'in elinde idi. Çünkü kentin yerleşik sakinleri Türkmen'dir. Bu bir oranda şimdi için de geçerlidir. Erbil'in en zengin tüccarı Türkmenlerden'dir.

Erbil'de aynı zamanda bürokraside de güçlü bir Türkmen varlığı sِz konusudur.
Erbil Türkmenleri çok iyi eğitim gِrmüş bir toplumdur. Bunun için eskiden olduğu gibi kentin en tanınmış doktorların, mühendislerin, avukatların, yargıçların ve diğer meslek erbabların




2 Eylül 1996 Tarihli AL-IRAQ Gazetesinin Manşeti, Mesud Barzani, Çağrısına Yetişen Saddam Ve Liderliğine Teşekkür Ediyor. Resimde Mesud Barzani, Saddam Hüseyin ve İzzet El Duri’ye, Irak Ordusunun Türkmen Şehri Erbil’e Girmesi ve Kendisine Hediye edilmesinden Dolayı Teşekkür Ziyaretinde Bulunuyor.



çoğu Türkmen'dir. Dün Bakkallar çarşısında kızım Sevgil, naylon takı ve süs eşyası satan bir dükkanda sergilenen eşyalar dikkatini çekince hemen "Baba bana biraz takı" al dedi. Ama ben takıdan anlamam bunun için annesi devreye girerek pazarlık yapmaya başladı. Dükkan sahibi Türkmen olduğumuzu hissetti ve mahalli şiveyle bizimle konuştu.
Erbil Türkmenleri diğerlerinden kolay fark ediliyorlar. Uzaktan da olsa birisini gِrsem Türkmen olup olmadığını hemen farkedebilirim.

Bir de Erbil'de Türkmenler içinde şِyle bir kanı var. "Hepimiz birbirimize akrabayız" deriz. Yani Erbilli Türkmenler'in aile seceresi araştırılırsa gerek baba gerek ana tarafından olsun hepsi birbirlerine akraba çıkar. Bu birinci belden veya ikinci veya üçüncü belden olabilir.
Erbilli Türkmenler'in hepsinin birbirlerini tanımaları, bir zamanlar kentin tek sakinleri olmalarından kaynaklanıyor. Bu durum Erbil'in Hıristiyanların yaşadığı Ankava mahallesi için de geçerlidir. Mahalledeki Hıristiyan vatandaşların hepsi birbirlerini tanırlar. Çünkü burada kendilerinden başka milletler yaşamıyor.

Bir kaç yıl ِnce Erbil'in tanınmış simalarından sayın avukat Sanan Ahmet Ağa "Erbil ve Erbilli" adlı eserinde Erbil'in Türkmen gerçeğini gündeme getirdiğinde kıyamet koparıldı.
Erbil'de Kürt medyası adama ağızlarına geleni sِylediler, onu kِtülediler, ama o sırf gerçekleri yazdı, hem de belgelere dayanarak.” Sanan Ahmet Ağa "Erbil ve Erbilli" adlı eserinde belgelere dayanarak Erbil'in kِkeninin Türkmen olduğunu belgeler. Türkmen karşıtları, Kürtler ve Barzani'nin güdümündeki medya, Sanan Ağa’ya karşı büyük bir saldırıya geçerler. Bu sırada Sanan Ağa’nın evi de bombalanır. “Her zalim gerçeklerden korkar ve onların üstünü ِrtmeye çalışır.”




Erbil Ve Erbilli Kitabının Kapağı


Dost ve düşman bilmelidir ki, Türkmen şehri Erbil Irak Türklerinin Kalesidir ve ata yurdudur, ondan asla vazgeçmeyeceklerdir. El mi yaman, bey mi yaman gِreceğiz.



Ali Kerküklü






Kaynaklar :

1- Suphi Saatçi, Kerkük dergisi, sayı:10 1992.
2- Şemsettin Küzeci, Kerkük Dergisi, yıl: 1, sayı 2, Temmuz 2005.
3- Stratejik Analiz, Sayı 35, Mart 2003
4- Özkan, Tuncay, CIA Kürtleri, Kürt Devleti’nin Gizli Tarihi, Alfa Yayınları, İstanbul, 2004.
5- Sadun Kِprülü, 31 AĞUSTOS 1996 MESUT BARZANİ, ERBİL KATLİAMI.
5- Ali Kerküklü, Oyun İçinde Oyun Kerkük, Kum Saati Yayınları, İstanbul, 2006.



Dipnotlar :



1 Yazımızın bu bِlümünde Yrd. Doç. Dr. Nilüfer Bayatlı’nın “Kardaşlık” Dergisinin 27. sayısında aynı başlık ile yayınlanan makalesine yer verilmiştir. Bu bِlüm, tamamen sayın Bayatlı’nın çalışmasıdır. Tarafımdan bir ilave yapılmamıştır.
2 Sami Es-Saka, “Erbil” mad. DİA, C.2, İstanbul 1995, s.273
3 Nilüfer Bayatlı. XVI. Yüzyıl Musul Eyaleti, Ankara 1999, s.106 - 107
4 Ahmet Kuşcuoğlu, “Min Mealimin Erbil Et Tarihiye” Kardeşlik Dergisi, s.5 - 6
5 Bayatlı , a.g.e , s.107
6 Bahaeddin Ögel, Doğu Anadolu, Ankara 1922, s.22
7 Longrigg, Four Centries of Modern Iraq (terc. Cafer Hayat), Bağdat 1941, s.12
8 Ziyat Kِprülü, Irak’ta Türk Varlığı, Ankara 1996, s.10 - 11
9 Ziyat Kِprülü, a.g.e., s.11 - 12
10 Feric, Kürtler Tarihi ve İctimai Tadkikat, İstanbul 1934, s.72
11 İhsan Şerik Kaymaz, Musul Sorunu, İstanbul 2003, s.31 - 32
12 Aynı Eser, s.458
13 Seyyid Mehmed El Hassan, Münşi’ü- Bağdadi 1948, s.77
14 İhsan Şerif Kaymaz, a.g.e., s.129
15 R.L.lawless, Irak’ın Türk Halkları, (çev. Mehmet Harmancı), İstanbul 1995, s.163
16 Aynı Eser, s.164
17 Ziyat Kِprülü, a.g.e., s.31
18 Hoca Saadettin efendi, Tac’üt-Tevarih, (haz. İsmet Parmaksızoğlu), C.IV, Ankara 1992, s.270
19 Yılmaz Öztuna, Türkiye Tarihi,C.5, İstanbul 1983, s.63
20 Bayatlı, a.g.e., s.29
21 İsmet Parmaksızoğlu, Kuzey Irak’ta Osmanlı hakimiyeti, Ankara 1973, s.23
22 MD. No.3, Sıra 741, s.264
23 Kamil Kepeci, No:17670, s.470
24 MD. No.3, Sıra 743, s.264
25 Ayni Ali Efendi Risalesi, Ayn-i Ali Risalesi Kavanin-i Ali Osman Der Hülasa-i , Mezamin Defter-i, Divan, İstanbul1018, s.34
26 Bayatlı, a.g.e., s.106 - 107
27 Kaymaz, a.g.e., s.24
28 Mususl – Kerkük ile İlgili Arşiv Belgeleri, Ankara 1995, s.30
29 Longrigg, a.g.e., s.339
30 Bayatlı, a.g.e., s.38
31 Kaymaz, a.g.e., s.86
32 Dina RizakKhoury, Osmanlı İmparatorluğunda Devlet ve Taşra Toplumu, (çev. ـlkü Tansel) İstanbul 1999, s.27
33 R.L.Lawless, a.g.e., s.166
34 Suphi Saatçi, “Türkmen Kitaplığının Yeni Konukları” Kardaşlık Dergisi, Sayı-24, İstanbul 2004, s.24-25
35 Ziyat Kِprülü, a.g.e., s.48
36 Erşad Hürmüzlü, Türkmenler ve Irak, İstanbul 2003, s.99



Ali Kerküklü Yazarn dier yazlar (64)...

Kerkük'te 9 patlama: 17 kişi yaralandı

Hits: 21

Kerkük kentinde peş peşe 9 patlama gerçekleştiği öğrenildi. Yerel kaynaklardan alınan bilgi…

Devam...

Kerkük Havalimanı ağustos ayında açılacak

Hits: 72

Kerkük Valisi Rakan el-Cuburi, Kerkük Havalimanı'nın gelecek ağustos ayında uçuşlara açıla…

Devam...

IRAK’TA OTORİTE KRİZİ

Hits: 23

Iraklıların büyük bir çoğunluğu 12 Mayıs’ta yapılan genel seçimlere hile ve usulsüzlük…

Devam...

1959 KATLİAMI,NESİLLER BOYUNCA HAFIZADAN SİLİNMEYECEK

Hits: 55

Türkmenlerin maruz kaldığı 1959 Kerkük Katliamı’nın 59. Yıldönümü münasebeti nedeniyl…

Devam...

Salihi: Türkmen gencinin Türkiye Burslarına kabul edilmediğini biliyoruz

Hits: 118

Bugünlerde, Irak dahil pek çok ülkeden gencin Türkiye'de yüksek öğretimde eğitim alması ama…

Devam...

'Gaye bölgeyi Türkmen varlığından arındırmaktı, hesap tutmadı'

Hits: 257

Kerkük Vakfı Başkanı Erşat Hürmüzlü, "Gaye Türkmenleri yıldırmak, korkutmak ve Kerkük il…

Devam...

Kerkük'te oyları çalanları asla affetmeyiz

Hits: 38

Irak Başbakanı İbadi, "Kerkük'te elle sayım sonuçları ne olursa olsun oyları çalanları asl…

Devam...

Kerkük'te 8 ayda 22 Türkmen öldürüldü

Hits: 48

Irak'ın Kerkük kentinde son dönemde Türkmenlere yönelik suikastlar bitmek bilmiyor. Kerkük'te …

Devam...

Kerkük Havalimanı uçuşlara açılacak

Hits: 57

Irak Ulaştırma Bakanı Kazım Fincan el-Hamami, Kerkük Havalimanı'ndan önümüzdeki iki hafta i…

Devam...

Bir Asırdır Suriye ve Irak bir Türkmen Yurdu.!

Hits: 90

Irak ve Suriye’de devam eden etnik ve mezhepsel çatışma yıllarca sürse bile, sonunda siyasi c…

Devam...

Yazarn ok okunan

Türk Diyarı Kerkük Elden Gidiyor!

Hits: 32025

Türkmen şehri Kerkük resmi olarak Bağdat yِnetimine bağlı bir kenttir. Ancak peşmerge, 2014…

Devam...

Irak Türkmenleri petrol kurbanıdır!

Hits: 24058

18 Ekim 2016 tarihinde Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Musul'a yِnelik yaptığı a…

Devam...

Türkmen Şehri Kerkük’ün Güvenlik Dosyası Kimin Elinde?

Hits: 23723

Eski Irak Cumhurbaşkanı Celal Talabani liderliğinde KYB Genel Sekreter Yardımcısı ve Irak K…

Devam...

Türkmen Diyarı Kerkük’te Kürtlerin Oynadığı Oyun Herkesi Yakacak!

Hits: 23490

Türkmen şehri Kerkük resmi olarak Bağdat yِnetimine bağlı bulunuyor. Ancak peşmerge, 2014 y…

Devam...

Erbil’in Türk Kimliği ve Tarihi Gerçekler

Hits: 21338

Er­bil, Kerkük gibi bir Türk şeh­ridir. Türk­men­le­rin yoğun yer­le­şim mer­kez­le…

Devam...