1. Skip to Menu
  2. Skip to Content
  3. Skip to Footer
Son gncelleme: 2018-02-24
Facebook Twitter Youtube
Yeniler

TـRKMEN EĞİTİMİNİN DـNـ ve BUGـNـ

Fevzi Türker

Osmanlı İmparatorluğu'na kadar uzanan Türkmen eğitimini beş ayrı dِneme ayırabiliriz: Osmanlı İmparatorluğu Dِnemi (1889-1918), İngilizlerin Irak'ı işgali dِnemi (1918-1921), Kraliyet dِnemi (1921-1958), Cumhuriyet Dِnemi: (1) Kِrfez Savaşı sonrası 1991. (2) Amerika Birleşik Devlet'lerinin Irak'ı işgali sonrası 2003 .(3) Cumhuriyet dِnemi 1921-1958.(4) Türkmence Eğitimi.

Osmanlı İmparatorluğu Dِnemi: Bu dِnemde eğitim sisteminin temelleri, İslam eğitiminin temel kurumu olan medrese ve mahalle okullarına ve camilere dayanmaktaydı. Temeli, dini kurallara dayanan bu dini eğitim sistemi Irak dahil bütün Osmanlı vilayetlerinde uygulanmaktaydı.

Osmanlı İmparatorluğu Dِnem'inde Irak'ta modern eğitim sistemine Bağdat, Musul ve Kerkük'te 1889 yılında başlanmıştır.1895-1896 yılında Kerkük il merkezinde 5, KİFRİ'DE 2, TUZHURMATU'DA 1, Karatepe'de 1 ve ERBİL'DE 2 olmak üzere toplam 11 ilkokul açılmıştır. Eğitim dili Türkçe ve süresi 4 yıl olan bu okulların sayısı, 1908'den sonra Kerkük il merkezinde artış kaydetmiştir. Bu dِnemde KERKـK ilinde sayıları 11 olan ilkokulda 972 erkek ve 117 kız ِğrenci eğitim gِrmekteydi. İlk rüştiye (ortaokul) okulu Kerkük'te 1865'te, ikinci rüştiye okulu 1868'de Kerkük'e bağlı bir ilçe olan ERBİL'DE, üçüncü rüştiye okulu ise 1881'de KİFRİ İlçesinde açılmıştır. İlk lise (idadi) 1910 tarihinde Kerkük'te açılmıştır. Bu idadi okulu, 1914'te liselerin daha geliştirilmiş şekli olan Sultani okuluna dِnüştürülmüştür.

İngiliz İşgali Dِnemi: İngilizler Irak'ı 1918'de işgal edince, Osmanlı eğitim sistemi sona ermiştir. Ancak 1911'de Osmanlı dِneminde, eğitim dili Türkçe olarak açılan bir dini eğitim kurumu olan bilimsel okulun eski müdürü Şeyh Abdülkadir Osman El-Hatip'in girişimleri neticesinde 1919'da yeniden eğitim'e başlanmış, ancak 1927'de okulun ِn sınıflarında eğitimin Türkçe kalması şartıyla, okulun eğitim dili Arapça olmuştur. Yine 1919'da Kerkük il merkezinde Zafer adında bir ilkokul açılmış ve daha sonra, KORYA ve KALE adında iki okula ayrılmıştır. Aynı yıl eğitim dili Türkçe olan KİFRİ ve ALTUNKÖPRـ'DE birer ilkokul açılmıştır. Bu tarihten bir yıl sonra 1920'de Kerkük il merkezinde eğitim dili Türkçe ve süresi iki yıl olan bir meslek lisesi açılmıştır.

Kraliyet Dِnemi 1924 Anayasası: Irak devleti 1921'de kurulduktan dِrt yıl sonra 1925'de ilk anayasasını çıkarmıştır. Bu anayasanın 17. maddesine gِre, devletin resmi dilinin Arapça olduğu vurgulanmıştır. Irak Devleti'nin 1931'de çıkardığı yerel diller kanunun 5. ve 6. maddelerinde, Türkçe dilinin, Türkmenlerin yoğunluk oluşturduğu bِlgelerde başta Kerkük ve civarı, Erbil ve Kifri olmak üzere resmi dil olduğu vurgulanmıştır. Bu bِlgelerde mahkemelerde Türkçenin kullanılması ve ilkokullarda eğitimin Türkçe olması ِn gِrülmüştür. Irak devleti bu uygulamadan 1937 yılında vazgeçtiğini resmen açıklamıştır. 1932'de Irak Devleti'nin Milletler Cemiyeti'ne üye olabilmesi için 30 Mayıs 1932'de azınlıkların haklarını güvence altına aldığını tek taraflı olarak bildirmiştir. Bildiride, Irak'ın resmi dilinin Arapça olduğu vurgulanmış, ancak yargı ِnünde ve ilkokul düzeyindeki okullarda Arap olmayan halklara (Türkmenler ve Kürtler) bildiride yer alan haklar verilmiştir.

Cumhuriyet dِnemi:
1) Kِrfez savaşı sonrası (1991): Bu savaştan hemen sonra Kuzey Irak'ta güvenli Kürt bِlgesi kurulunca, 1988'de kurulan Irak Milli Türkmen Partisi (İMTP) siyasi faaliyetlerini ِnce Şaklava beldesinde daha sonra da Erbil şehrinde sürdürmüştür. İMTP siyasi mücadeleye ilaveten eğitim ve basın faaliyetlerine de ağırlık vermiştir. Bu bağlamda Türkmence eğitim veren 12 ilkokul ve 5 anaokul açmıştır. Ayrıca dar kapsamlı bir TV ile bir radyo yayını başlatabilmiştir .ERBİL'DE şuan 20'si esas olmak üzere 24 Türkmen okulu bulunmaktadır.

1995'te Irak Türkmen Cephesi ERBİL'DE kurulup faaliyete geçince, cephenin çatısı altında Kültür ve Eğitim Dairesi açılmıştır ve daha ِnce Irak Milli Türkmen Partisi tarafından Erbil'de açılan 12 ilkokul ile 5 anaokul , Kültür ve Eğitim Daire'sine bağlı olarak ERBİL'DE Türkmence eğitim vermeye devam etmiştir. Irak Türkmen Cephesi eğitimle ilgili sorunluluğunu 2011 yılı Aralık ayı sonuna kadar sürdürmüş, daha sonra 1996'da kurulan ve bu gِrevi günümüze kadar,titizlikle ve ِzveriyle yürütmekte olan TـRKMENELİ İŞBİRLİĞİ ve KـLTـR VAKFINA'NA devretmiştir.

2) 24 Ocak 1970 kararı: Ahmet Hasan El-Bekr'in cumhurbaşkanlığı dِneminde, Sosyalist Arap BAAS Partisi'nin en yüksek kurulu olan Devrim Komuta Konseyi, 89 sayılı bir kararla 24 Ocak 1970'te Irak Türkmenlerine kültürel haklar verdiğini sürpriz bir şekilde dünyaya ilan etmiştir. Kendilerine verilen, hak ettikleri kültürel haklarla ilgili kararı olumlu bir başlangıç olarak gِren Türkmenler, TELAFER'DEN MENDELİ'YE ,bütün bِlgelerinde coşku ve sevinçle karşılamışlardır. Ancak sevinçleri kursaklarında kalmıştır, çünkü hak verilmez alınır. Nitekim iyi niyetle verilmeyen bu gِstermelik kültürel haklar bir yıl sonra geri alınmıştır.

Irkçı BAAS Partisi kültürel hakları geri alma kararına, Türkmen velilerin çocuklarının geleceğinden endişe duyduklarını dolayısıyla Türkmen okullarında okutmak istemediklerini gerekçe olarak gِstererekv bir yıl ِnce açılan Türkmen okullarını kapatmıştır. Ancak bazı BAAS partili velilere isteyerek, partili olmayan velilere de zorla çocuklarını Türkmence okutmak istemediklerine dair dilekçe yazdırdıkları bilinmektedir.

BAAS rejimi, kültürel hakları Türkmenlere gِstermelik olarak iki nedenle vermiştir. İlki BAAS rejimi, Birleşmiş Milletlerin kararlarına uyduğunu ispatlamaya çalışmıştır. Birleşmiş milletlerin 21 Aralık 1965 tarihli her türü ırk ayrımcılığının kaldırılmasına ilişkin uluslararası sِzleşmesi 4 Ocak 1969'da yürürlüğe girmiştir. Irak hükümeti sِzleşmeyi 18 Ocak 1969'da imzalamış ve Devrim Komuta Konseyi'nce de 14 Ocak 1970'de onaylamıştır. Bir hafta sonra ise 24 Ocak 1970 kültürel haklar kararı yayınlanmıştır.

İkinci neden ise, Bağdat'la baba Barzani arasındaki Özerklik gِrüşmeleri, 24 Ocak 1970 kararından çok ِnce başlamıştır. Barzani, o tarihlerde nüfusunun büyük çoğunluğunu Türkmenlerin oluşturduğu Kerkük'ün Özerk Kürt Bِlgesi'ne bağlanmasını istemekteydi. BAAS rejimi anlaşılan, Barzani'ye ِzerklik anlaşması ِncesi Kerkük'ün bir Türkmen şehri olduğunu vurgulamak istemiş ve bunu da Türkmenleri, geçici olarak kazanmak suretiyle Kürtlere karşı kullanabilmiştir. Türkmenlerle ilgili kültürel haklar kararından birkaç hafta sonra, 11 Mart 1970'te Özerk Kürt Bِlgesi anlaşması imzalanmıştır.

24 Ocak 1970 tarihli Kültürel Haklar Kararı aşağıda belirtilen hususları içermektedir:
-İlkokullarda Türkmen dili okutulmasına,
-Bu dilde eğitim veren bütün okullarda açıklama usullerinin Türkmen diliyle yapılmasına,
-Türkmence ِğretim hususunda Öğretim ve Eğitim Bakanlığı'na bağlı bir müdürlüğün kurulmasına,
-Türkmen Edebiyatçı, şair ve yazarların kendilerine mahsus bir birlik kurulmasına imkan verilmesine, eserlerini bastırabilmeleri için yardım edilmesine, dil bakımından istidat ve yeteneklerini artırma fırsatı verilmesine ve bu birliğin Irak edebiyatçılar birliğine bağlanmasına,
-Kültür ve Tanıtma Bakanlığı'na bağlı olarak bir Türkmen Kültür Müdürlüğü kurulmasına,
-Türkmence haftalık gazete ve aylık bir dergi çıkarılmasına,
-Kerkük Televizyonundaki Türkmence yayınların artırılmasına karar verilmiştir.
Bu karar gergince sadece Kerkük il merkezinde 50'nin üzerinde ilkokul açılmıştır. Yurt adında bir gazete ile Birlik adında bir dergi yayın hayatına girmiştir. Yurt Gazetesi ile Birlik Dergisi, kültürel haklar geri alındıktan sonra da 2003 yılına kadar yayınlanmaya devam etmiştir.

3) ABD İşgali Sonrası 2005 Anayasası: Osmanlı İmparatorluğu dağıldıktan sonra, Türkmenler Irak'ta azınlık haline getirildiler. 2005 anayasasının giriş kısmında Türkmenlerin 2003 ِncesi her türlü zulüm,haksızlık ve asimilasyona maruz kaldıklarına vurgu yapmış ve Türkmenlerin idari, siyasal, kültürel ve eğitim hakları güvence altına alındığını ve bunun da kanunla düzenleneceği ifade edilmiştir. Türkmenlerin yoğunluk teşkil ettikleri bِlgelerde, Türkmencenin resmi dil olabilme hakkı bu anayasaca tanınmakla birlikte bu haklar ne tam manasıyla uygulanmış , ne de Türkmenlerin yoğun olduğu bir bِlge kalmıştır.


4) Türkmence eğitim: Türkmen okulları ikiye ayrılır, esas ve şümul okullar. Esas okullarda eğitimin tamamı Türkçe ve yeni harflerle yapılmaktadır, bu okullarda 10.069 ِğrenci eğitim gِrmektedir. Şümul okullarda ise haftada iki ders Türkçe ِğretilmektedir ve bu okullarda 62.718 ِğrenci eğitim gِrmektedir. Türkmen Eğitim Merkezi'nden alınan bilgilere gِre, Türkmen okullarının dağılımı ve ِğrenci sayısı şِyle:
KERKـK: 16 esas anaokul'da 2463 ِğrenci, 54 şümul ilkokul da 18.049 ِğrenci, 49 esas ilkokul'da da 2782 ِğrenci eğitim gِrmektedir . 8'i kız 1'i karışık okul olan 14 esas ortaokul-lise ile bir erkek esas lise'de toplam 2352 ِğrenci eğitim gِrmektedir. 28 şümul ortaokul da 8064 ِğrenci ,7 esas ortaokul'da 322 ِğrenci, 43 şümul lise de 16.564 ِğrenci eğitim gِrmektedir. Kerkük'teki 212 okulda 50595 ِğrenci eğitim gِrmektedir. Bu okulların 87'si esas (1970'de bile Kerkük il merkezinde 50'in üzerinde okul açılmıştır) ve 125'i şümuldür. Esas okullarda 7919, şümul okullarda ise 42676 ِğrenci eğitim gِrmektedir.

Kerkük'ün kız esas ortaokul-liselerinin en büyüğü olan Barış Kız Ortaokul-Lisesi'nde 603, , İpek Yolu Kız Ortaokul-Lisesi'nde 162,Parlak erkek ortaokulunda 145 ِğrenci, Musalla Kız Ortaokul-Lisesi'nde 142 ve Akarsu Kız Ortaokul-Lisesi'nde 124 ِğrenci. Barış erkek esas lise'sinde ise 285 ِğrenci eğitim gِrmektedir. Erkek esas ortaokul-liselerinin en büyüğü ise, Musalla Erkek Ortaokul-Lisesi'nde 362 ِğrenci ve Çağdaş Erkek Ortaokul-Lisesi'nde 78 ِğrenci eğitim gِrmektedir.

Her türlü zorluklara, olumsuzluklara ve karşı propagandalara rağmen iki yıl ِnce Barış Lisesi, merkezi yıl sonu sınavlarında Irak genelinde ilk 10'a girebilmiş ve okulun son sınıf ِğrencilerinin 10'u 90-98 ortalamalarla tıp, mühendislik ve eczacılık gibi yüksek puan gerektiren fakültelere girme hakkını kazanabilmişlerdir.
ERBİL: 7 esas anaokul da 432 ِğrenci, 9 esas ilkokul da 930 ِğrenci , 2 şümul ortaokul da 275 ِğrenci ve 2 esas ortaokul da 161 ِğrenci, 2 şümul lise de 120 ِğrenci, 2 esas lise de 85 ِğrenci olmak üzere Toplam 24 okul da 2003 ِğrenci eğitim gِrmektedir.
TUZHURMATU: 3 şümul anaokul da 553 ِğrenci, 27şümul ilkokul da 7910 ِğrenci, 7 şümul ortaokul-lise de 2378, 6 şümul lise de 768 ِğrenci olmak üzere Toplam 43 okul da 11609 ِğrenci eğitim gِrmektedir.
KİFRİ: 1 esas anaokul da 50 ِğrenci, 1 esas ilkokul da 102 ِğrenci, 1 esas lise de 31 ِğrenci. Toplam 3 okul da 183 ِğrenci eğitim gِrmektedir,
DİYALA: 2 şümul anaokul da 258 ِğrenci, 17 şümul ilkokul da 1642 ِğrenci, 2 şümul ortaokul da 797 ِğrenci olmak üzere Toplam 21 okul da 2697 ِğrenci eğitim gِrmektedir.
BAĞDAT: 1 esas anaokul da 97 ِğrenci, 24 şümul ilkokul da 5341 olmak üzere 25 okul da toplam 5438 ِğrenci okumaktadır.
ZAHO: 1 esas anaokul da 71 ِğrenci, 1 esas ilkokul da 188 ِğrenci, 1 esas ortaokul da 3 ِğrenci olmak üzere Toplam 3 okul da 262 ِğrenci eğitim gِrmektedir.
Yine sِz konusu rakamlara gِre toplamı 331 olan (İŞİD nedeniyle Telafer ve Musul hariç) Türkmen okullarında şuan, 50.595'i Kerkük'te ve 22.192'si diğer Türkmen bِlgeleri ile Bağdat olmak üzere toplam 72.787 ِğrenci eğitim gِrmektedir.

Türkmen eğitiminde acilen ele alınması gereken en ِnemli husus, esas ile şümul okullar arasındaki korkunç uçurumu gidermek olmalıdır.Toplam 114 olan esas okulda 10.069 ِğrenci okumaktadır Buna gِre,26 ana okul'un 5'inde,60 ilkokulun 25'inde,10 ortaokul'un 5'inde,14 ortaokul-lise'nin 5'inde,ve 5 lise'nin 1'inde okuyan ِğrenci sayısı 4-44 arasında değişmektedir .Yine toplam 217 şümul okulda 62.718 ِğrenci okumaktadır. Esas okullarda okumakta olan ِğrenci sayısı, şümul okullarda okumakta olan ِğrenci sayısının yaklaşık altıda biridir. Bu da ne yazık ki Türkmen velilerin, çeşitli endişe ve gelecek korkusundan olmalıdır ki çocuklarının kendi dillerinde eğitim gِrmelerini arzulamadıklarını gِstermektedir.

Türkmen eğitimini içlerine sindiremeyenlere ve olumsuz propağandalara karşı gereken etkili, toplumsal ve bilimsel ِnlemler alınmadığı, esas ve şümul okullar arasındaki uçurum ile velilerin endişe ve gelecek korkusu giderilmediği, esas okullarda okuyan ِğrencilerin sayısını, şümul okullarda okuyan ِğrencilerin düzeyine çıkarılmadığı takdirde, Türkmen varlığının omurgasının ِnemli bir omurunu oluşturan Türkmen eğitimi telafisi mümkün olmayan zarar gِrebilir.

Fevzi Türker Yazarn dier yazlar (43)...

ÇİNİ SANATININ DUAYENİ AHMET KERKÜK VEFAT ETTİ

Hits: 51

Kütahya’da çini satanının duayenlerinden Ahmet Kerkük, 91 yaşında vefat etti. Kentte çini…

Devam...

Barzani yönetimi giderek güç kaybediyor

Hits: 17

Barzani yönetimi giderek güç kaybediyor. Daha önce havalimanlarında merkezi yönetimin varlığ…

Devam...

ITC lideri Salihi, Suriye Türkmen Meclisi heyeti ile görüştü

Hits: 16

Irak Türkmen Cephesi (ITC) Lideri Erşat Salihi bir konferans için bulunduğu Gaziantep şehrind…

Devam...

Muhteşem Müzik Ziyafeti!

Hits: 27

"Sevdalı Şarkılar" adlı konseri Arzu Singer Dede'nin şefliğinde sunan Antalya Çağdaş Türk …

Devam...

Kerkük'te DAEŞ ile mücadelede 5 Türkmen şehit edildi

Hits: 33

18 Şubat'ta Kerkük kırsalında DAEŞ'in 28 Haşdi Şabi milis gücü hayatını kaybetti. DAEŞ t…

Devam...

Kerkük'te DEAŞ'lı teröristler Haşdi Şabi'ye saldırdı: 27 ölü!

Hits: 23

Irak'ın Kerkük kentinde Irak askeri üniforması giyen DEAŞ'lı teröristler Haşdi Şabi milisle…

Devam...

Büyükelçi Yıldız'dan, Türkmenlere başsağlığı mesajı

Hits: 20

Türkiye'nin Bağdat Büyükelçisi Fatih Yıldız, Kerkük yakınlarında pusuya düşürülen Tür…

Devam...

Ben Bir Oğuz Türkmenim

Hits: 65

Türkmeneli aslanları var olsun Türkmene tek yüce Allah yar olsun Toprağıma dikilen göz kör…

Devam...

IRAK SEÇİMLERİ VE TÜRKMENLER

Hits: 61

Saddam sonrası Irak ilk defa demokratik bir ortama kısmen de olsa kavuştu. Irak’ın genelinde e…

Devam...

Erşat Salihi: Kerkük'te PKK çeteleri dolaşıyor

Hits: 54

Irak Türkmen Cephesi (ITC) Genel Başkanı Erşat Salihi son günlerde Türkmenlere karşı düzenl…

Devam...

Yazarn ok okunan

'BİR ŞEY VERMEVIN ÖZLERİNE MEN ÖLMـŞEM ÖLMـŞEM'

Hits: 29891

2003'ten bu yana TـRKMENELİ coğrafyasının çeşitli bِlgelerinde başta Kerkük olmak üzere o…

Devam...

BAKـ TEBRİZ ANKARA, BİZ HARA FARSLAR HARA!

Hits: 26623

"Bakü Tebriz Ankara, biz hara Farslar hara'', Güney Azerbaycan Türklerine ait olan milliyetçi bi…

Devam...

TـRKMENLER ve 25 EYLـL BAĞIMSIZLIK REFERANDUMU

Hits: 23570

Irak bِlgesel Kürt yِnetimi (İKBY) 25 Eylül 2017 tarihinde bağımsızlık referandumuna gidece…

Devam...

TـRKMEN EĞİTİMİNİN DـNـ ve BUGـNـ

Hits: 20233

Osmanlı İmparatorluğu'na kadar uzanan Türkmen eğitimini beş ayrı dِneme ayırabiliriz: Osman…

Devam...

TـRKMEN DİRİLİŞİNİ ANCAK GENÇLER GERÇEKLEŞTİREBİLİR

Hits: 18838

Türkmenler can çekişmekte ve ِlmek üzere olan bir hasta adama benzer. Yıllarca yoksulluk, bak…

Devam...