1. Skip to Menu
  2. Skip to Content
  3. Skip to Footer
Son gncelleme: 2018-06-25
Facebook Twitter Youtube

Irak’ta Türkçe Eğitimin Tarihçesi ve Hukuki Boyutu

SURİYE’DE KÜÇÜK HARİTALAR

Habib HÜRMÜZLÜ


Osmanlı Devleti’nin bugünkü Irak topraklarında hâkim olduğu süre içerisinde eğitim, başta Türkmen bِlgeleri olmak üzere, doğal olarak Türkçe yapılmakta idi. Eğitim, bu dِnemde, cami ve tekkelerde gerçekleşirdi. Bu durum İngilizlerin Irak’ı işgal etmesinden (1918) ve Irak Devleti’nin kurulmasından sonra da (1921) bir süre devam etmiştir. O yıllarda, bir Türk şehri olan Kerkük ve sair Türkmen bِlgelerinde açılan ilkokul seviyesindeki okullarda eğitim Türkçe olarak icra edilmiş, ancak eğitime bir Arapça dersi ilave edilmiştir. 1927 yılında bu okulların beşinci ve altıncı sınıflarında Arapça eğitim verilmeye başlanmış, ilk dِrt sınıfta ise Türkçe eğitime devam edilmiştir. Lise seviyesinde de Arapça eğitim verilmesine başlanmıştır.
Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Irak’ı işgal eden ve sonrası manda rejimine tabi tutan İngilizler, Irak’ta Türk varlığını, Türk kültürünü ve Türk tarihini silmek için ellerinden gelen her türlü çabayı harcamaktan çekinmemişlerdir. Bu bağlamda eğitim alanında Türkçe tedrisatın iptali ve yerine Arapça’yı getirmeyi amaçlayan planlarını da Irak hükümetine empoze ederek gerçekleştirmeye çalışmışlardır.
İlginçtir ki, manda rejimi süresince (1921-1932) Irak’ta Türkçe eğitime kısıtlı bir şekilde imkân veren iki yasa çıkmıştır. Bunların ilki 1931 yılında Irak’ta yürürlüğe giren “Yerel Diller Yasası”, ikincisi ise Irak hükümetinin 1932 tarihinde ilan ettiği “Irak Krallığı Deklarasyonu”dur.
Türkçe eğitimle ilgili olarak 1931’de çıkan 74 Nolu Yerel Diller Yasası’nın 6. maddesinde, Musul, Erbil ve Kerkük vilayetlerinin ilçelerinde ِğrencilerin çoğunluğunun Türklerden oluşan anaokulu ve ilkokullarda eğitim dilinin Türkçe olacağı vurgulanmıştır.
1932’de Başbakan Nuri el-Said’in imzasıyla yayınlanan “Irak Krallığı Deklarasyonu”, Cemiyet-i Akvam’a mandanın kaldırılması için verilen bir taahhütnamedir. Deklarasyonun 5. maddesi, değişik din, dil ve etnik gruplara mensup Irak halklarının kendi dillerini kullanmaları amacıyla okullar ve eğitim müesseseleri açma hakkına sahip olduklarını vurgulamıştır. Deklarasyonun 8. maddesi ise, ana dilleri Arapça olmayan ve il ve ilçelerde belirli bir oranda varlıkları olan vatandaşların çocuklarının, ülkedeki eğitim sistemleriyle uyumlu olarak ilkokullarda kendi dilleriyle eğitim almaya hakları olacağını ve buna imkân sağlanacağını taahhüt etmiştir.
Anılan deklarasyonda, millî ve etnik gruplara tanınan hak ve taahhütlerin Milletler Cemiyeti’nin (Cemiyet-i Akvâm) garantisi altında uluslararası yükümlülükler olduğu beyan edilmiştir.
Aslında anılan yasa ve deklarasyonun çıkarılması, Irak’taki etnik grupların kendi dilleriyle eğitim gِrmeleri gerçeğine inanıldığı için değil, tamamen siyasi nedenlerle gerçekleşmiştir. Zira Cemiyet-i Akvâm, Irak devletinin tam bağımsızlığını tanımak ve Irak’ın bu ِrgüte üye olabilmesi için vatandaşlarına anılan hakların sağlayacağını taahhüt etmesini şart koşmuştur. İşte, Türkmenlere ve sair etnik ve dinî oluşumlara yasayla tanınan haklar bu nedenlerle verilmişti. Zaten, ِzellikle Irak Türkmenlerine tanınan “kendi dilleriyle eğitim gِrme hakkı” çok geçmeden ellerinden alınmıştır. 1935-1936 yıllarında Türkçe eğitim hakkı Kerkük şehri hariç tüm Türkmen bِlgelerinde iptal edilmiş, Kerkük’te de Türkçe eğitimi sadece bir ders olarak tanınmış, sonrasında da bu hak bile alınmış ve eğitimin tamamen Arapça olarak yapılma safhasına geçilmiştir.
Bu durum, kraliyet dِnemi boyunca (1925-1958) devam etmiştir. Krallık rejiminin devrilmesi ve cumhuriyetin ilan edilmesinden az sonra çıkarılan 1958 tarihli geçici anayasanın üçüncü maddesi, Arapların ve Kürtlerin vatanda ortak oldukları ve millî haklarının korunacağı hükmünü içermiştir ki, bu şekilde Irak’taki Türkmen halkı yok addedilmiştir. Tabii ki bunun sonucunda da Türkçe eğitime imkân verilmemeye devam edilmiştir.
Baas Partisi’nin Irak’ta iktidara gelmesinden (1968) hemen sonra, çıkarılan geçici anayasa da, daha ِnceki anayasa gibi Arap ve Kürt halklarının haklarını garanti altına almış ve Irak’ta üçüncü ana oluşum olan Türkmen halkını yok saymıştır. Bunun bir siyasi sonucu olarak da ülkede Türkmen halkına karşı acımasız bir asimilasyon ve Araplaştırma politikası uygulanmıştır.
Ancak bu tarihten yaklaşık iki yıl sonra,24 Ocak 1970 tarihinde, Irak’ın yِnetimini elinde tutan “Devrim Komuta Konseyi” sürpriz bir şekilde “Türkmenlere Kültürel Haklar” tanınması konulu bir karar çıkarmıştır. 89 Nolu bu karara gِre, Türkmen bِlgelerinde “Türkmence dilinin” (Türkçe) ilkokul seviyesinde okutulması, tüm eğitim araçlarının Türkmence olarak hazırlanması ve Millî Eğitim Bakanlığı’nda bir Türkmence Eğitim Müdürlüğü’nün oluşturulması kararlaştırılmıştır.
Bu karardan hemen sonra Türkmen bِlgelerindeki ilkokullarda Arapça yerine Türkmence (Türkçe) eğitim verilmeye başlanmıştır. Türkmenlerin merkezi olan Kerkük şehrinde 120’ye yakın okul Türkçe eğitim vermeye başlamış ve bu durum Türkmen halkı tarafından büyük çapta memnuniyetle karşılanmıştır. Ders müfredatı Arapçadan Türkçeye (Arap harfleriyle Türkçe) çevrilmeye, bu dille kitaplar basılmaya ve ِğretmenlerin yeni sisteme uyum sağlamaları için kurslar açılmaya başlanmıştır. Ayrıca, Türkmence eğitim vermeye başlayan okulların isimleri değiştirilerek Türkçe isimler kullanılmıştır (Yıldızlar, Yedi Kızlar, Fuzuli, Karaaltun, Doğruluk gibi). Türkmence eğitim veren ilkokullar Kerkük’ün yanı sıra Erbil, Tuzhurmatu, Telafer, Altunkِprü, Dakuk gibi Türkmen bِlgelerinde hızlı bir şekilde faaliyete geçmiştir.
Ne yazık ki, Türkmen halkına tanınan bu hak iki yıl gibi kısa bir süreden sonra rejim tarafından geri alınmış ve tüm okullar tekrar Arapça eğitim sistemine dِnüştürülmüştür. Türkmen halkı bu durum karşısında sessiz kalmamış, Türkmen bِlgelerinin her tarafında protestolar başlamış, liseler dâhil tüm okullarda greve gidilmiş ve üç gün boyunca tüm okullar kapatılmıştır. Greve devlet memurları ve serbest meslek sahipleri de katılmıştır. Bunun üzerine onlarca ِğrenci ve ِğretmen rejim tarafından tutuklanmış ve ağır işkencelere tabi tutulmuştur. Bir ِğretmen olan sanatçı “Tembel Abbas” lakabıyla tanınan Hüseyin Demirci hunharca işkenceye tabi tutulmuş ve katledilmiştir. Bِylece Irak Türklerinin Türkçe eğitim denemeleri trajik bir şekilde sona ermiştir.
Aslında –iki yıl sonra yaşananların da gِsterdiği gibi–Baas Partisi rejimi Türkmen halkına Türkçe eğitim yapma hakkını vermekte hiç samimi olmamıştır. Bu hakkın verilmesinin arkasında şu olduğu sonradan ortaya çıkmıştır: Birleşmiş Milletler, 1965 yılında vermiş olduğu bir kararla üye ülkelerin vatandaşlarına karşı din, dil, etnik kِken ya da milliyet ayrımı yapmaması yükümlülüğünü getirmiştir. Birleşmiş Milletler bu yükümlülüğü içeren prensipleri uluslararası bir belge haline getirmiş ve bu belge 1969 yılının ilk aylarında yürürlüğe girmiştir. Irak bu uluslararası belgeyi aynı yılda imzalayan ülkeler arasında yer almıştır. ـye ülkelerin parlamentoları birbiri ardına bu belgeyi onaylamaya başlamıştır. Irak’ta da Devrim Komuta Konseyi 14 Ocak 1970 tarihinde bir kanun hükmünde kararnameyle adı geçen belgeyi onaylamıştır. Irak bu karara gِre Birleşmiş Milletler Heyeti ve uluslararası camia ِnünde vatandaşları arasında etnik ayrım yapmamak hususunda kendini bağlamıştır. İşte bu karardan tam on gün sonra yani 24 Ocak 1970 tarihinde “Türkmenlere Kültürel Hakların Tanınması” kararı çıkmıştır. Irak hükümeti bu kararın bir nüshasını Birleşmiş Milletler Sekretaryasına tevdi etmiş, ardından da Süryaniler için benzer bir karar çıkmış; 11 Mart’ta da Kürtlerle ilgili otonomi kararı verilmiştir. Bu safhadan sonra 33 yıl boyunca Irak’ta devlet tarafından Türkçe eğitime imkân tanınmamıştır.
Irak’ın Kuveyt’i işgal etmesinden sonra ABD tarafından ilan edilen güvenli bِlgenin bir parçası olan Erbil şehrinde 1992’den itibaren Türkmence (Türkçe) eğitim veren okullar açılmaya başlanmıştır. Bu dِnemde Türkmen partileri tarafından Erbil’de 12 ilkokul ve 5 anaokulu açılmış ve burada eğitimin yeni harflerle (Latince) yapılmasına devam edilmiştir.
Irak 2003 tarihinde ABD tarafından işgal edilmiş ve ülkede yeni bir yِnetim tarzı kurulmuştur.
Irak Türkmenleri yِnetim boşluğundan yararlanarak bir emrivaki yapıp Irak Milli Eğitim Bakanlığı’ndan onay almadan 2004-2005 eğitim yılında ve hatta daha ِncesinde Türkçe eğitim veren ilkokullar açmışlardır. Türkçe eğitim verebilen ِğretmenlerin yok ya da çok az olması gerçeği ِnünde, bu gِrevi Türkmen edebiyatçılar, tarihçiler ve şairler üstlenmiştir. Bilahare ِğretmenlerin Türkiye’ye gِnderilip eğitim kurslarına katılmaları yoluyla bu açık kapatılmıştır. Irak Milli Eğitim Bakanlığı başlangıçta bu okulların açılmasına itiraz etmiş ve karşı çıkmıştır. Sonradan ise bu okullar ve ِğrencilere verilen diplomalar devlet tarafından resmen tanınmıştır.
2005 yılında yürürlüğe giren anayasada Irak tarihinde ilk defa ülkede Türkmen halkının var olduğu vurgulanmış ve bu oluşuma ِzellikle kendi dilinde eğitim alma hakkı tanınmıştır. Anayasanın 4. maddesi Türkmenlerin devlet okullarında anadille eğitim gِrmeleri hakkını garanti altına almıştır. Anayasanın 125. maddesi de Türkmenlerin eğitsel haklarını garanti altına alma hususunu bir kez daha pekiştirmiştir. Bu tarihlerden sonra Türkmence (Türkçe) eğitim veren ilkokul, ortaokul ve liseler kendini ispatlamış ve hatta ülkede üstün başarılar kaydedebilmiştir. Şu anda Kerkük, Erbil, Tuzhurmatu, Diyala ve Bağdat’ta açılmış olan Türkmence okullar hizmet vermeye devam etmektedir. Bu okullarda Türkçe eğitimin iki şekilde verilmekte olduğunu da vurgulamakta yarar var: Esas adı verilen okullarda tüm dersler Türkçe verilmekte; şümul adı verilen okullarda ise sadece Türkçe eğitim dersi vardır, kalan dersler ise Arapça verilmektedir.
Irak’ta Türkçe eğitim konusuna ivme kazandıran bir yasa da “Milli Eğitim Bakanlığı Yasası” olmuştur. 2011 yılında çıkan bu yasa gereğince bakanlığın bünyesinde Türkmence Eğitim Genel Müdürlüğü ihdas edilmiştir. Bu genel müdürlük ve Kerkük’te hizmet veren Türkmen Eğitim Müdürlüğü, bu alanda ِnemli hizmetlere imza atmaya devam etmektedir.
Irak’ta 2013 yılında yürürlüğe giren Resmi Diller Yasası da Türkmence eğitim konusuna güç kazandırmıştır. Yasanın 7. maddesi, eğitimin tüm aşamalarında Türkmence okulların açılabileceğini vurgulamakta; 9. maddesi de Türkmencenin Türkmenlerin yoğunlukta olduğu bِlgelerde resmî dil olduğunu hükme bağlamakta, 14. madde de bu hususu daha da açarak her Iraklının kendi dil ve kültürüne hizmet edecek fakülte, enstitü, kültür merkezi ve dil kurumu açma hakkını tanımıştır. Irak Türkmenleri, geleceğin teminatı olan çocuklarına eğitimin Türkçe yapılması sayesinde kendi dil, kültür ve geleneklerini koruyabileceklerdir.

Habib HÜRMÜZLÜ Yazarn dier yazlar (7)...

Münir Kafili unutulmadı

Hits: 0

Irak Türkmen Cephesi seçim dairesi başkanı şehit Münir Kafili, vefatının dördüncü yılın…

Devam...

SURİYE’DE KÜÇÜK HARİTALAR

Hits: 4

Suriye’nin sıcak temas hatlarında büyük devletler arasında paylaşılan ve inşa edilen küç…

Devam...

Türkmenler mahkemenin seçimle ilgili kararından memnun

Hits: 24

Irak'ta Türkmenler, "Anayasa Mahkemesinin seçim sonuçlarının elle sayılması kararını doğru…

Devam...

ITC Başkanı Erşet Salihi Türkmen Halkını Kutladı

Hits: 29

Türkmenler, "Anayasa Mahkemesinin seçim sonuçlarının elle sayılması kararını doğru bulmas…

Devam...

Türkmenlerin Demokratik Zaferi

Hits: 118

Dünyanın bir çarpışma alanı olduğunu kabul etmek ve ona göre sürekli çarpışmaya hazır b…

Devam...

DİRİLİŞTEN DİRENİŞE KERKÜK

Hits: 89

¨Hayırlı¨ Referandum ¨Öfkeyle kalkan zararla oturur¨, ¨Yanlış hesap Bağdat’tan döner…

Devam...

Türkmeneli dergi 124

Hits: 11

Devam...

BİZE GÖRE: 1960 Ruhu

Hits: 104

Aslında her şey bir kıvılcımla başladı. Yıl 1957, yani yeni bir Irak’ta yaşamaya başlaya…

Devam...

IRAK TÜRKMEN SOSYOLOJİSİNE DOĞRU

Hits: 65

Toplumları tanımak, onlar hakkında toplu, genelleyici bilgiler edinmek ve toplumların geleceğin…

Devam...

IRAK SEÇİMLERİ VE MAVİ BAYRAK DİRENİŞİ

Hits: 58

Irak’ta 12 Mayıs’ta yapılan seçimlere şaibeler karıştırıldığı gerekçesiyle tartışm…

Devam...

Yazarn ok okunan

Irak’ta Türkçe Eğitimin Tarihçesi ve Hukuki Boyutu

Hits: 38657

Osmanlı Devleti’nin bugünkü Irak topraklarında hâkim olduğu süre içerisinde eğitim, baş…

Devam...

KERKـK’TE BAYRAK KRİZİ

Hits: 26106

Kerkük Valisi Necmettin Kerim, Kerkük İl Meclisine 14 Mart 2017 tarihinde resmî bir yazı gِnde…

Devam...

Hukuki Boyutuyla Kerkük Krizi

Hits: 20051

Kerkük Valisi, Kerkük il meclisine 14 Mart 2017 tarihli bir yazı yِnelterek Kerkük’teki resm…

Devam...

Irak Dil Kurumu Yasası ve Türkmenler

Hits: 6161

Irak Parlamentosu kısa bir süre ِnce “Irak Dil Kurumu” yasa taslağını kabul ederek yasala…

Devam...

Kerkük ـniversitesi Rektِrü Olayı ve Kerkük’teki Dengeler

Hits: 5063

4 Mayıs 2015 sabahı Kerkük ـniversitesi Rektِrü Prof. Dr. Abbas Taki rektِrlük binasının s…

Devam...